فصلنامه دین و قانون

فصلنامه دین و قانون

بازخوانی احکام شهید معرکه در پرتو جنگ‌های نوین

نوع مقاله : Research Article

نویسندگان
استاد درس خارج حوزه علمیه قم، قم، ایران.
چکیده
با تحول ماهیت جنگ‌ها در عصر حاضر (حملات موشکی، هوایی، نبردهای نامتقارن و جنگ شهری)، تطبیق شرایط فقهی «شهید معرکه» که مشمول احکام خاص (سقوط غسل و کفن) می‌شود با چالش‌های جدیدی مواجه شده است. تعیین مصادیق «معرکه»، «رزمنده»، «کشته شدن در حین نبرد» و «فاقد رمق بودن» در این فضای پیچیده، نیازمند واکاوی و بازخوانی فقهی است. این پژوهش با هدف ارائه چارچوب فقهی برای تعیین مصادیق «شهید معرکه» در شرایط جنگ نوین انجام شده است. دستیابی به این چارچوب، برای قانون‌گذاری، تدوین دستورالعمل‌های اجرایی برای نیروهای مسلح و نهادهای مرتبط با امور شهدا و همچنین عمل به تکلیف شرعی در قبال پیکر مطهر شهدا امری ضروری است. در این تحقیق به تفصیل پنج شرط اساسی برای تحقق شهید معرکه (مشروعیت جنگ، کشته شدن در راه خدا، رزمنده بودن، کشته شدن در معرکه، و فاقد رمق بودن هنگام یافت شدن) را بررسی کرده است. در ادامه با تمرکز بر دو شرط کلیدی «معرکه» و «کشته شدن در آن» به مفهوم‌شناسی و مصادیق امروزی معرکه در پرتو جنگ‌های مدرن پرداخته و دیدگاه‌های فقهای معاصر را تحلیل نموده است. یافته‌ها نشان می‌دهد مشروعیت جنگ برای صدق عنوان کافی است و اذن مستقیم امام شرط نیست. «معرکه» صرفاً به خط مقدّم خاکی محدود نبوده و شامل هر عرصه‌ای (هوایی، دریایی، سایبری) می‌شود که درگیری مستقیم و فعال با دشمن در آن در جریان است. پادگان‌ها یا مناطق نظامی که در حال نبرد فعال نیستند و صرفاً مورد حمله غافلگیرانه قرار می‌گیرند، مشمول معرکه نیستند. نیروهای امداد و پشتیبانی که در منطقه درگیری حاضرند، شهید معرکه محسوب می‌شوند.
کلیدواژه‌ها

منابع
قرآن کریم
نهج‌البلاغه
1. ابن براج طرابلسی، عبدالعزیز. ۱۴۰۶ق. المهذب (لابن البراج) (چاپ اول). قم: دفتر انتشارات اسلامی.
2. ابن حیون مغربی، نعمان بن محمد. ۱۳۸۵ق. دعائم الإسلام و ذکر الحلال و الحرام و القضایا و الأحکام (چاپ دوم). قم: مؤسسة آل‌البیت علیهم‌السلام.
3. اردبیلی، احمد بن محمد. ۱۴۰۳ق. مجمع الفائدة و البرهان فی شرح إرشاد الأذهان (چاپ اول). قم: دفتر انتشارات اسلامی.
4. اشتهاردی، علی‌پناه. ۱۴۱۷ق. مدارک العروة (چاپ اول). تهران: دار الأسوة للطباعة و النشر.
5. انصاری، مرتضی بن محمدامین. ۱۴۱۵ق. کتاب الطهارة (چاپ اول). قم: کنگره جهانی بزرگداشت شیخ اعظم انصاری.
6. بحرانی، آل عصفور، یوسف بن احمد بن ابراهیم. ۱۴۰۵ق. الحدائق الناضرة فی أحکام العترة الطاهرة (چاپ دوم). قم: دفتر انتشارات اسلامی.
7. حکیم، سید محسن طباطبایی. ۱۴۱۰ق. منهاج الصالحین (المحشّی للحکیم) (چاپ اول). بیروت: دار التعارف للمطبوعات.
8. حکیم، سید محسن طباطبایی. ۱۴۱۶ق. مستمسک العروة الوثقی (چاپ اول). قم: مؤسسة دارالتفسیر.
9. حلی، علامه، حسن بن یوسف بن مطهر اسدی. ۱۴۱۲ق. منتهی المطلب فی تحقیق المذهب (چاپ اول). مشهد: مجمع البحوث الإسلامیة.
10. حلی، علامه، حسن بن یوسف بن مطهر اسدی. ۱۴۱۴ق. تذکرة الفقهاء. قم: مؤسسه آل‌البیت علیهم‌السلام.
11. حلی، علامه، حسن بن یوسف بن مطهر اسدی. ۱۴۲۰ق. تحریر الأحکام الشرعیة علی مذهب الإمامیة (چاپ اول). قم: مؤسسه امام صادق (علیه‌السلام).
12. حلی، محقق، نجم‌الدین، جعفر بن حسن. ۱۴۰۸ق. شرائع الإسلام فی مسائل الحلال و الحرام (چاپ دوم). قم: مؤسسه اسماعیلیان.
13. حلی، محقق، نجم‌الدین، جعفر بن حسن. ۱۴۱۸ق. المختصر النافع فی فقه الإمامیة (چاپ ششم). قم: مؤسسة المطبوعات الدینیة.
14. خمینی، سید روح‌الله. ۱۳۷۹ش. تحریرالوسیله (چاپ اول). تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام.
15. خمینی، سید روح‌الله. ۱۴۲۲ق. استفتائات (چاپ پنجم). قم: دفتر انتشارات اسلامی.
16. خمینی، سید روح‌الله. ۱۴۲۴ق. توضیح‌المسائل (محشّی) (چاپ هشتم). قم: دفتر انتشارات اسلامی.
17. سبزواری، سید عبد الأعلی. ۱۴۱۳ق. مهذّب الأحکام (للسبزواری) (چاپ چهارم). قم: مؤسسه المنار - دفتر حضرت آیة الله.
18. سیستانی، سید علی حسینی. ۱۴۱۷ق. منهاج الصالحین (للسیستانی) (چاپ پنجم). قم: دفتر حضرت آیة الله سیستانی.
19. سیستانی، سید علی حسینی. ۱۴۲۷ق. المسائل المنتخبه: العبادات و المعاملات، قم: باقیات.
20. شهید اول، محمد بن مکی. ۱۴۱۹ق. ذکری الشیعة فی أحکام الشریعة (چاپ اول). قم: مؤسسه آل‌البیت (علیهم‌السلام).
21. شهید ثانی، عاملی، زین‌الدین بن علی. ۱۴۱۳ق. مسالک الافهام إلی تنقیح شرائع الاسلام (چاپ اول). قم: مؤسسة المعارف الاسلامیة.
22. صدر، سید محمدباقر. ۱۴۰۳ق، الفتاوی الواضحة وفقا لمذهب أهل‌البیت (ع)، بیروت: دار التعارف للمطبوعات
23. طباطبایی حائری، سید علی بن محمد. ۱۴۱۸ق. ریاض المسائل (چاپ اول). قم: مؤسسة آل‌البیت علیهم‌السلام.
24. طوسی، ابوجعفر، محمد بن حسن. ۱۳۸۷ق. المبسوط فی فقه الإمامیة (چاپ سوم). تهران: المکتبة المرتضویة لإحیاء الآثار الجعفریة.
25. طوسی، ابوجعفر، محمد بن حسن. ۱۴۰۰ق. النهایة فی مجرد الفقه و الفتاوی (چاپ دوم). بیروت: دارالکتاب العربی.
26. طوسی، ابوجعفر، محمد بن حسن. ۱۴۰۷ق. الخلاف (چاپ اول). قم: دفتر انتشارات اسلامی.
27. طوسی، ابوجعفر، محمد بن حسن. ۱۴۰۷ق. تهذیب الأحکام (چاپ چهارم). تهران: دارالکتب الإسلامیة.
28. طوسی، ابوجعفر، محمد بن حسن. ۱۴۱۱ق. مصباح المتهجد (چاپ اول). بیروت: مؤسسة فقه الشیعة.
29. عاملی، موسوی، محمد بن علی. ۱۴۱۱ق. مدارک الأحکام فی شرح عبادات شرائع الإسلام (چاپ اول). بیروت: مؤسسه آل‌البیت علیهم‌السلام.
30. فاضل هندی، محمد بن حسن. ۱۴۱۶ق. کشف اللثام و الإبهام عن قواعد الأحکام (چاپ اول). قم: دفتر انتشارات اسلامی.
31. فیومی، أحمد بن محمد بن علی المقری. ۱۴۱۴ق. المصباح المنیر فی غریب الشرح الکبیر للرافعی. قم: مؤسسة دار الهجرة.
32. قانون جامع خدمات‌رسانی به ایثارگران.
33. کلینی، ابوجعفر، محمد بن یعقوب. ۱۴۰۷ق. الکافی (چاپ چهارم). تهران: دارالکتب الإسلامیة.
34. کیدری، قطب‌الدین، محمد بن حسین. ۱۴۱۶ق. إصباح الشیعة بمصباح الشریعة (در یک جلد). قم: مؤسسه امام صادق (علیه‌السلام).
35. گلپایگانی، سید محمدرضا موسوی. ۱۴۰۷ق. کتاب الطهارة. قم: دارالقرآن الکریم.
36. محقق ثانی، عاملی، علی بن حسین. ۱۴۱۴ق. جامع المقاصد فی شرح القواعد. قم: مؤسسه آل‌البیت علیهم‌السلام.
37. محقق حلی، نجم‌الدین، جعفر بن حسن. ۱۴۰۷ق. المعتبر فی شرح المختصر. قم: مؤسسه سیدالشهداء (ع).
38. مکارم شیرازی، ناصر. ۱۴۲۹ق. رساله توضیح‌المسائل (چاپ پنجاه و دوم). قم: انتشارات مدرسه امام علی بن ابی‌طالب (علیه‌السلام).
39. موسوی خویی، سید ابوالقاسم. ۱۴۱۰ق. التنقیح فی شرح العروة الوثقی: کتاب الطهارة، خوئی، قم: دار الهادی.
40. موسوی خویی، سید ابوالقاسم. ۱۴۱۸ق. موسوعة الامام الخوئی (چاپ اول). [بی‌جا]: مؤسسة إحیاء آثار الامام الخویی.
41. موسوی خویی، سید ابوالقاسم. بی‌تا. منهاج الصالحین (المحشّی للخویی) بی‌جا: بی‌نا.
42. نائینی، میرزا محمدحسین غروی. ۱۳۷۳ش. منیة الطالب فی حاشیة المکاسب. تهران: المکتبة المحمدیة.
43. نجفی، محمدحسن. ۱۴۰۴ق. جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام (چاپ هفتم). لبنان: دار احیاء التراث العربی.
44. نوری، محدث، میرزا حسین. ۱۴۰۸ق. مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل. بیروت: مؤسسه آل‌البیت علیهم‌السلام.
45. همدانی، آقا رضا بن محمدهادی. ۱۴۱۶ق. مصباح الفقیه. [بی‌جا]: مؤسسة الجعفریة لإحیاء التراث.
46. یزدی، سید محمدکاظم طباطبایی. ۱۴۱۹ق. العروة الوثقی (المحشی). قم: دفتر انتشارات اسلامی.