فصلنامه دین و قانون

فصلنامه دین و قانون

گونه‌شناسی قتل ناشی از خطا در هدف به‌مثابه قتل عمد در ایران و کامن‌لا

نوع مقاله : Research Article

نویسندگان
1 استادیار دانشکده علوم انسانی دانشگاه دامغان
2 استادیار فقه و حقوق خصوصی دانشگاه دامغان
3 دانشجوی کارشناسی ارشد حقوق کیفری و جرم شناسی دانشگاه دامغان
چکیده
گاه جانی با قصد کشتن شخص مقصود در اثر خطا در هدف، موجب قتل شخص نامقصود می‌شود. رویکرد نظام‌های کیفری ایران و کامن‌لا در عمد و غیرعمد شمردن این نوع قتل ناهمگون است. نظام کامن‌لا با تمرکز بر حفظ نظم عمومی و از طریق اعمال تئوری سوءنیت انتقال‌یافته در شناسائی این نوع قتل به‌مثابه قتل عمد مصمم است. در مقابل حقوق ایران با تأکید بر جنبه خصوصی قصاص نفس و اشتراط سلب حیات از شخص مقصود در قتل عمد، حکم به خروج قتل شخص نامقصود در اثر خطا در هدف از دایره قتل عمد نموده است. هدف این نوشتار امکان‌سنجی اتخاذ رویکرد مشابه نظام کیفری کامن‌لا در گونه‌شناسی قتل ناشی از خطا در هدف در حقوق ایران است. یافته‌های پژوهش با روش توصیفی و تحلیلی نشان از امکان اتخاذ رویکرد همگون با نظام کیفری کامن‌لا و شناسائی قتل ناشی از خطا در هدف به‌مثابه قتل عمد تعزیری [فاقد قصاص] از رهگذر تفکیک جنبه عمومی و خصوصی این نوع قتل و کیفرگذاری تعزیری متناسب و بازدارنده آن در نظام کیفری ایران دارد. اتخاذ این رویکرد موجب درجه‌بندی قتل شخص نامقصود به دو نوع متفاوت می‌شود: قتل غیرعمد در حالتی که مرتکب، قصد کشتن نامشروع هیچ فردی را ندارد و قتل عمد در حالتی که مرتکب، قصد کشتن نامشروع فرد مقصود را دارد. الصاق برچسب قتل عمد به قتل شخص نامقصود در اثر خطا در هدف در حالت دوم، افزون بر انتقال پیام ارزش والای حق حیات بشر و قبح اخلاقی و شرارت نهفته در این نوع قتل، موجبات شرمساری بازپذیرنده جانی و تعقیب و مجازات همکاران جانی به اتهام معاونت در قتل عمد و در نهایت حمایت کارآمدتر از نظم عمومی را فراهم می‌آورد.
کلیدواژه‌ها

  1. منابع

    الف – فارسی و عربی

    1.آقایی‌نیا، حسین(1392)، جرایم علیه اشخاص، چاپ نهم، تهران: میزان.

    1. ابن مودود، عبداله(1980)، الاختیار لتعلیل المختار، ج 5، قاهره: مطبعه الحلبی.
    2. سید سابق(1403ق)، فقه السنه؛ ج2، چاپ چهارم، بیروت: دارالفکر.
    3. افراسیابی، محمداسماعیل(1374)، حقوق جزای عمومی؛ ج1، چاپ اول، تهران: فردوسی.
    4. براندن، استیو(1376)، مروری بر حقوق جزای انگلستان؛ ترجمه حسین میر محمد صادقی، چاپ اول، تهران: حقوقدان
    5. بروجردی عبده، محمد(1381)، اصول قضایی «جزایی»دیوان عالی کشور؛ تهران: رهام.
    6. بهجت، محمدتقی(1428)، استفتائات؛ ج 4، چاپ اول، قم: دفتر آیت ا...بهجت.

    8.پوربافرانی، حسن(1392)، جرائم علیه اشخاص؛ چاپ اول، تهران: جنگل.

    1. جنت مکان، حسین(1391)، حقوق کیفری عمومی؛ ج2، چاپ دوم، تهران: جنگل.

    10.حرعاملی، محمد بن حسن(1409ق)، وسائل الشیعه؛ ج 29، چاپ اول، آل البیت(ع).

    11.حسینی شیرازی، محمد(1408ق)، الفقه؛ ج 89، چاپ دوم، بیروت: دارالعلم.

    12.حسینی عاملی، جواد(بی تا)، مفتاح الکرامه؛ ج10، چاپ اول، بیروت: داراحیا التراث العربی.

    13.حلی، جعفر بن حسن(1410ق)، مختصر النافع، چاپ دوم، تهران: بعثت.

    14.حلی، جعفر بن حسن(1408)، شرایع الاسلام؛ ج2و4، چ2، قم: اسماعیلیان.

    15.حلی، فخرالمحققین(1387)، ایضاح الفوائد؛ ج4، چاپ اول، قم: اسماعیلیان.

    16.خویی، ابوالقاسم(1390)، مبانی تکمله المنهاج؛ ج2-1، چاپ اول، تهران: خرسندی.

    1. زراعت، عباس(1392)، شرح مختصر قانون مجازات اسلامی مصوب 1392؛ چاپ اول، تهران: ققنوس.

    18.ساولانی، اسماعیل(1392)، حقوق جزا عمومی؛ چاپ اول، تهران: دادآفرین.

    19.سپهوند، امیرخان(1386)، جرایم علیه اشخاص؛ چاپ اول، تهران: مجد.

    20.شامبیاتی، هوشنگ(1371)، حقوق جزای عمومی؛ ج2، چاپ اول، تهران: پاژنگ.

    21.شامبیاتی، هوشنگ(1380)، حقوق کیفری اختصاصی؛ چاپ ششم، تهران: ژوبین.

    22.صادقی، محمدهادی(1394)، جرایم علیه اشخاص؛ چاپ 21، تهران: میزان.

    23.طوسی، ابو جعفر(1400ق)، النهایه؛ ج1، چاپ دوم، بیروت: دارالکتاب العربی.

    24.عاملی، زین الدین [شهید ثانی] (1410ق)، روضة البهیة فی شرح اللمعة الدمشقیه؛ ج10، چاپ اول، قم: داوری.

    25.عاملی، زین الدین [شهید ثانی] (1413)، مسالک الافهام؛ ج 15، چاپ اول، قم: المعارف الاسلامیه.

    26.عاملی، محمد بن مکی [شهید اول] (1410ق)، اللمعه الدمشقیه؛ ج 2 و 10، چاپ اول، بیروت: دارالتراث–دارالاسلامیه.

    27.علامه حلی، حسن بن یوسف(1413ق)، قواعد الأحکام؛ ج 3، چاپ اول، قم: انتشارات اسلامی.

    28.عوده، عبدالقادر(بی تا)، تشریع الجنایی الاسلامی؛ ج2-1، بیروت: الغنی.

    1. فاضل لنکرانی، محمد(1425ق)، جامع المسائل؛ چاپ اول، قم: امیر قلم.

    30.فیض کاشانی، ملامحسن(بی تا)، مفاتیح الشرایع؛ ج2، چاپ اول، قم: کتابخانه آیت اله مرعشی نجفی.

    31.قورچی بیگی، مجید(1394)، «نظریه سوء نیت انتقال‌یافته در حقوق انگلیس»، فصلنامه قضاوت، ش84، ص1-24.

    32.کاشف‌الغطا، محمدحسین(1413ق)، اصل الشیعه و اصولها؛ چاپ اول، بیروت: الاعلمی للمطبوعات.

    1. کلانتری، کیومرث؛ شیرزادی فرد، فرشاد(1393)، «قتل ناشی از شبهه در هدف» پژوهش‌های فقه و حقوق اسلامی، ش35، ص79-96.

    34.گرجی، ابوالقاسم(1382)، دیات؛ چاپ دوم، تهران: دانشگاه تهران.

    35.گلدوزیان، ایرج(1383)، حقوق جزای اختصاصی؛ تهران: دانشگاه تهران.

    36.گلدوزیان، ایرج(1382)، محشای قانون مجازات اسلامی؛ تهران: مجد.

    37.لفیو، واین. آر(1390)، سببیت و قتل در نظام کیفری ایالات متحده آمریکا؛ مترجم حسین آقایی نیا، چاپ اول، تهران: میزان.

    38.مالمیر، محمود(1399)، «بررسی ملاک‌های تشخیص قتل خطای محض»، پژوهش‌های فقهی، دوره16، ش1، صص53-79.

    39.محمد عوض(بی تا)، قانون العقوبات؛ اسکندریه: دارالمطبوعات.

    40.مرادی، حسن(1392)، «عنصر معنوی قتل عمدی»، پژوهش حقوق کیفری، ش13، ص 43-70. 

    41.مرعشی، محمدحسن(1373)، دیدگاه‌های نو در حقوق کیفری اسلام؛ چاپ اول، تهران: میزان.

    42.مرکز تحقیقات فقهی قوه قضائیه(1381)، مجموعه آرای فقهی قضایی در امور کیفری؛ ج1، تهران: معاونت آموزش و تحقیقات قوه قضائیه.

    43.مسعودی، یوسف(1378)، شبهه در قتل، پایان نامه کارشناسی ارشد، مازندران، گروه حقوق دانشگاه مازندران.

    44.مصدق، محمد(1397)، «تحول حقوق کیفری در قتل شبه عمد و خطای محض»؛ ماهنامه دادرسی، ش128، صص3-11.

    45.معرفت، محمدهادی(1365)، «قتل عمد، شبه عمد و خطای محض»؛ فصلنامه حق، دفتر 5 .

    46.منتظری، حسینعلی(بی تا)، رساله استفتائات؛ ج1، چاپ اول، قم: بی‌نا.

    47.موسوی خمینی، روح‌الله(بی تا)، تحریرالوسیله؛ ج2، چاپ اول، قم: دارالعلم.

    48.میرمحمد صادقی، حسین(1392)، جرایم علیه اشخاص؛ چاپ 31، تهران: میزان.

    49.نجفی، محمدحسن(1404ق)، جواهرالکلام؛ ج43-42، چاپ هفتم، بیروت: دار احیاء التراث العربی.

    ب – لاتین

    50.Ashworth,A.(1978).Transferred Malice and Punishment for Unforseen Consequences.in Glazebrook,P. R. (ed).Reshaping the Criminal Law, London:Steven and Sons

    51.Ashworth,A.,& Horder,J.(2013).Principles of Criminal Law.(7 edition).Oxford:Oxford University Press.

    52.Ashwort,A.(2003).Principles of criminal law. fourth Edition,New York, oxford:university press

    1. Barker,D.L.A.,Padfield, C.F.(1998).Law made simple.(10 edition).Oxford:Butterworth-Heinemann.

    54.Clarkson, C.M.V.(1987). Understanding Criminal Law .1 edition, London: Fontana press .

    55.Douglas N.H.(2012). «Transferred Intent. Notre» Dame Journal Of Law,10(1),65-97.Retrieved from http://scholarship.law.nd.edu/ndjlepp/vol10/iss1/4

    56.Elliott,C.,Quinn, F.(2006).Criminal Law.(6 edition).Harlow:pearson longman.

    1. Harvey, W. Cliff, R. (2008). Principles of criminal law.(4th ed).

    58.Heaton,R.(2001).Criminal Law Textbook.Oxford:Oxford University Press.

    59.Hunt,M.(2000).A level and as level law. London:Sweet & Maxwell.                                                                                                     

    60.Jefferson,M.(2001).Criminal Law.(5 edition).Oxford:Harlow,Pearson.

    61.Pollock,J.,M.(2013).Criminal Law.(10 edition).Oxford:Elsevier.

    62.Shachar,E.(2012). «The Limits Of Transferred Malice».Oxford Journal Of Legal Studies,32(4),633–658.

    63.Williams,S.(2015).Is Transferred Malice for Murder Always Justifiable?,248-269. Retrieved from.https://www.law.ox.ac.uk/sites/files/oxlaw/samue_williams_transferred_malice.pdf