فصلنامه دین و قانون

فصلنامه دین و قانون

حکم به خسارات‌ بازدارنده، واکنشی ‌قانونی به نقض‌ عامدانه قرارداد (مطالعه ‌‌تطبیقی در نظام کامن‌لا، رومی ـ ژرمنی، ایران و مبانی ‌فقهی)

نوع مقاله : Research Article

نویسندگان
روح الله رضایی 1
ابراهیم عبدی پورفرد 2
1 دانش‌آموخته دکتری حقوق خصوصی دانشگاه قم ، ایران
2 استاد تمام و عضو هیئت‌علمی دانشکده حقوق دانشگاه قم ، ایران
10.225/qjrl.2024.251
چکیده
حکم به خسارات ‌بازدارنده عکس‌العمل ‌شدیدی در قبال نقض‌ قرارداد است که هدف ‌غایی آن نه جبران ‌زیان، بلکه بازدارندگی ‌و سزادهی‌ است. به‌دلیل فاصله ‌گرفتن این خسارات از اصل جبران‌کنندگی، قانون‌گذاران و محاکم تمایل چندانی به اِعمال آن در موقعیت‌های نقض‌ عادی قرارداد ندارند. از سوی ‌دیگر، اغلب نظام‌های ‌حقوقی برای نقض‌ عامدانه قرارداد ـ که شدیدترین نوع نقض ‌است ـ آثار منحصربه‌فردی شناخته‌اند که در موقعیت‌های نقض‌ غیرعمدی مانندی ندارد و همگی بیانگر لزوم تشدید‌ مسئولیت در قبال خطاکاری‌ عمدی هستند. پژوهش‌ حاضر تلاش می‌کند با روش توصیفی ـ تحلیلی و با مطالعه ‌تطبیقی به این پرسش پاسخ ‌دهد که آیا عامدانه ‌بودن نقض‌ قرارداد می‌تواند حکم به خسارات ‌بازدارنده را توجیه‌ کند؟ برآمدِ پژوهش نشان می‌دهد در اغلب نظام‌های ‌حقوقی، قاعده ‌‌کلی در رابطه با حکم به خسارات‌ بازدارنده در موقعیت‌های نقض‌ عامدانه نمی‌توان ‌یافت. برخی‌ تلاش‌های صورت‌گرفته اخیر برای تعمیم این پیوند (برای ‌مثال در فرانسه و ایالات‌متحده) نیز تاکنون ناکام بوده‌اند. بااین‌حال، در برخی موقعیت‌های‌خاصِ نقض‌ عامدانه به‌ویژه جایی که نقض‌ قرارداد یک شبه‌جرم مستقل نیز به‌حساب می‌آید و نیز در نقض‌های ‌عامدانه اجحاف‌آمیز مانند نقض‌ عمدی قرارداد بیمه توسط بیمه‌گر، حکم به خسارات‌ بازدارنده مورد پذیرش‌ است. در حقوق موضوعه ‌ایران نیز هرچند این نوع خسارت به رسمیت شناخته ‌نشده، اما به نظر می‌رسد پذیرش این خسارات در قبال نقض‌های‌ عامدانه با مبانی ‌فقهی ناسازگار نباشد.
 
 
 
کلیدواژه‌ها
نقض عامدانه
تقصیر ‌عمدی
تشدید‌ مسئولیت
شیوه‌های ‌جبران
خسارات ‌بازدارنده
  1. امامی، سید حسن (1392). حقوق ‌مدنی. چاپ سی و چهارم، تهران: اسلامیه.
  2. آملی، میرزاهاشم (1395ق). مجمع ‌الافکار‌. قم: المطبعة‌ العلمیه.
  3. بهرامی‌ احمدی، حمید (1390). حقوق ‌تعهدات ‌و ‌قراردادها. تهران: دانشگاه امام ‌صادق7.
  4. تقی‌زاده، ابراهیم و دیگران (1391). «ماهیت و آثار خسارت ‌تنبیهی در حقوق ‌کامن‌لا»، دانش‌ حقوق ‌مدنی، ش1.
  5. جعفری‌ لنگرودی، محمدجعفر (1378). حقوق‌ تعهدات. تهران: گنج ‌دانش.
  6. حلبى، ابوالصلاح (1400ق). الکافى ‌فى ‌الفقه. اصفهان: مکتبة ‌الامام امیر‌المؤمنین7.
  7. حلى، ابن‌ادریس (1410ق). السرائر. چاپ دوم، قم: مؤسسه‌ النشر ‌الاسلامی.
  8. خویى، سید ابوالقاسم (1384). مصباح ‌الفقاهة. مؤسسه‌ احیاء‌ آثار امام‌ خویى.
  9. خویى، سید ابوالقاسم (1417ق). مصباح‌ الأصول. چاپ پنجم، قم: داوری.
  10. داراب‌پور، مهراب و سلطانی، سعید (1394). «فلسفه ‌و ‌ماهیت خسارت ‌تنبیهی»، مجله ‌حقوقی ‌بین‌المللی، ش52.
  11. دیلمی، احمد (1389). حسن ‌نیت در مسئولیت‌ مدنی. تهران: مجد.
  12. رازى‌، فخر‌الدین (1986م). الأربعین ‌فی ‌أصول ‌الدین. قاهره: مکتبة الکلیات ‌الأزهریة.
  13. رضایی، روح‌الله؛ عبدی‌پورفرد، ابراهیم‌ و ‌نعمت‌اللهی، اسماعیل (1398). «نقض‌عامدانه‌ قرارداد و تأثیر آن بر جبران ‌خسارت ناشی از نقض‌ قرارداد»، پژوهش‌ حقوق ‌خصوصی، ش26.
  14. ژوردن، پاتریس (1391). اصول ‌مسئولیت‌ مدنی، ترجمه مجید ادیب. چاپ سوم، تهران: میزان.
  15. سبزوارى، سید عبد‌الأعلى (1413ق). مهذّب ‌الأحکام. چاپ چهارم، قم: دار التفسیر.
  16. سنهوری، عبدالرزاق (1382). حقوق ‌تعهدات، ترجمه محمدحسین‌ دانش‌کیا و سید مهدی‌ دادمرزی قم: دانشگاه ‌قم.
  17. شعاریان، ابراهیم (1395). حقوق‌ تعهدات. تهران: شهر دانش.
  18. شهید ثانی، زین‌الدین‌بن علی‌بن احمد عاملی جُبَعی (1425ق). مسالک ‌الإفهام. قم: معارف‌ اسلامی.
  19. شهید صدر، سید محمدباقر (1405ق). بحوث ‌فی‌ علم‌ الأصول. قم: مجمع ‌علمی ‌شهید صدر.
  20. شهید صدر، سید محمدباقر (1423ق). دروس‌ فی‌ علم ‌الأصول. قم: مجمع‌ الفکر ‌الاسلامی.
  21. شهیدی، مهدی (1383). آثار قراردادها‌ و ‌تعهدات. چاپ دوم، تهران: مجد.
  22. شیخ‌ انصاری، مرتضی (1419ق). فرائد ‌الأصول. قم: مجمع ‌الفکر ‌الإسلامی.
  23. ‌ انصاری، مرتضی (1422ق). مکاسب. چاپ دهم، قم: مجمع‌ الفکر ‌الأسلامی.
  24. شیخ‌ طوسی، محمدبن حسن (1351). مبسوط. تهران: المکتبة‌ المرتضویه.
  25. صفایی، سید حسین (1399). قواعد عمومی ‌قراردادها. چاپ سی و سوم. تهران: میزان.
  26. صفایی، سید حسین و حبیب‌الله رحیمی (1392). مسئولیت‌ مدنی. چاپ پنجم، تهران: سمت.
  27. عبداللهی، محسن (1383). «خسارات‌ تنبیهی در حقوق بین‌الملل»، مجله ‌حقوقی ‌بین‌المللی، ش30.
  28. علامه‌ حلی، ابومنصور جمال‌الدین حسن‌بن یوسف‌بن مطهر (1413ق). قواعد‌ الاحکام. قم: مؤسسه‌ النشر ‌الاسلامی.
  29. علی‌شاهی، ابوالفضل (1391). «نقد و تحلیل آرای فقهی در باب قاعده «الغاصب یؤخذ بأشق الأحوال» و قلمرو مصداقی آن»، فصل‌نامه فقه و اصول، ش89.
  30. قاسمی‌ حامد، عباس و دیگران (بهار1392). «خسارات ‌تنبیهی ‌در حقوق‌ ایران»، مجله ‌حقوقی‌ دادگستری، ش81.
  31. کاتوزیان، ناصر (1384). مسئولیت ‌ناشی ‌از ‌عیب‌ تولید. چاپ دوم، تهران: دانشگاه ‌تهران.
  32. کاتوزیان، ناصر (1390). قواعد‌ عمومی‌ قراردادها. چاپ ششم، تهران: شرکت سهامی انتشار.
  33. کاظمی ‌تستری، شیخ‌اسدالله (1322ق). مقابس‌الانوار. تبریز: مطبعه‌ماکنیه.
  34. گیلانی، ابوالقاسم‌بن ‌محمدحسن (1413ق). جامع ‌الشتات. تهران: کیهان.
  35. محقق ‌داماد، سید مصطفی (1372). مباحثی ‌از ‌اصول‌ فقه. چاپ هفتم، تهران: اندیشه‌هاى نو در علوم ‌اسلامى.
  36. محقق ‌داماد، سید مصطفی (1398). نظریه‌ عمومی ‌شروط ‌و ‌التزامات. چاپ پنجم، تهران: مرکز نشر علوم‌ اسلامی.
  37. محقق ‌داماد، سید مصطفی (1406ق). قواعد فقه. تهران: مرکز نشر علوم ‌اسلامى‌.
  38. محقق‌ کرکی (1414ق). جامع ‌المقاصد. چاپ دوم، قم: آل ‌البیت.
  39. مراغی، عبدالفتاح (1429ق). العناوین. چاپ سوم، قم: النشر ‌الإسلامی.
  40. نجفی، محمدحسن (1367). جواهر‌ الکلام. چاپ سوم، تهران: دار الکتب ‌الإسلامیه.
  41. نعمت‌اللهی، اسماعیل و روح‌الله‌ رضایی (1401). «تبیین ‌جایگاه ‌منفعت ‌‌اعتماد‌ در حقوق ‌غربی‌ و ‌شناسایی مصادیق ‌آن در ‌فقه»، دانش‌ حقوق‌ مدنی، ش2.
  42. هاشمی‌ شاهرودی، سید محمود (1385). فرهنگ ‌فقه ‌فارسی. چاپ دوم، قم: مؤسسه ‌دائره ‌المعارف ‌فقه ‌اسلامی.

ب) لاتین

  1. Alschuler, Albert W., (2000), Law without Values, The Life, Work, and Legacy of Justice Holmes, University of Chicago Press.
  2. Beale, Hugh, (ed.) et.al., (2018), Chitty on Contracts, 33rd ed., London: Sweet & Maxwell.
  3. Burrows, A., (2004), Remedies for Torts and Breach of Contract, 3rd ed., Oxford University Press.
  4. Cartwright, John, Stefan Vogenauer & Simon Whittaker, (2009), Reforming the French Law of Obligations, Hart Publishing.
  5. Carval, S., (1995), La responsabilité civile dans sa fonction de peine privée, LGDJ: Paris.
  6. Clarke, Malcolm A. Julian M. Burling, Robert L. Purves, (2009), The Law of Insurance Contracts, 6th ed., Routledge.
  7. Clarke, Malcolm A. & Baris Soyer, (2017), The Insurance Act 2015 A New Regime for Commercial and Marine Insurance Law, Routledge.
  8. Diamond, Thomas A., (1981), “The Tort of Bad Faith Breach of Contract: When, If at All, Should It Be Extended Beyond Insurance Transactions?” MARQ. L. REV, 64.
  9. Dodge, William S., (1999), “The Case for Punitive Damages in Contracts”, 48 Duke L.J. 629.
  10. Fabre-Magnan, M. Les obligations, (2004), Paris: Presses Universitaires de France.
  11. Farnsworth, E. Allen, (2004), Contracts, New York: Aspen, 4th ed.
  12. Jerry, Robert H. & Douglas Richmond, (2018), II, Understanding Insurance Law, 6th ed., Carolina Academic Press.
  13. Koziol, Helmut & Vanessa Wilcox, (2009), Punitive Damages: Common Law and Civil Law Perspectives, Springer.
  14. Lass, Christina M., (1992) “The Injured Third Party in California: Extending Bad Faith for Full Compensation”, 26 Val. U. L. Rev. 843.
  15. MacDonald, Peter Eggers, Simon Picken & Patrick Foss, (2018), Good Faith and Insurance Contracts, 4th ed., Routledge.
  16. Macintosh, K.L., (1994), “Gilmore Spoke Too Soon: Contract Rises from the Ashes of The Bad Faith Tort”, 27 Loy. L. A. L. Rev. 495.
  17. Markesinis, Basil S, Unberath, Hannes, Johnston, Angus C., (2006), The German Law of Contract, Oxford: Hart Publishing, 2nd ed.
  18. Markovits, Daniel, (2014), Good Faith as Contract’s Core Value, Oxford University Press.
  19. Peel, Edwin & G.H Treitel, (2016), The Law of Contract, 14th ed., London: Sweet & Maxwell.
  20. Perillo, Joseph M., (2014), Contracts, 7th ed, West Pub.
  21. Perlstein, Barry, (1992), “Crossing the Contract-Tort Boundary: An Economic Argument for the Imposition of Extra compensatory Damages for Opportunistic Breach of Contract” Brook. L. Rev, 58.
  22. Posner, Richard A., (2014), Economic Analysis of Law, Wolters Kluwer, 9th ed.
  23. Richmond, Douglas R., (2010), “Defining and Confining Institutional Bad Faith in Insurance”, 46 Tort Trial Insur. Pract. Law J.
  24. Richmond, Douglas R., (1993), “Insured's Bad Faith as Sheild or Sword Litigation Relief for Insurers?” 77 Marq. L. Rev. 41.
  25. Rowan, Solen, (2009), ‘L’introduction des dommages et intérêts punitifs en droit français: étude comparative’, Paris.
  26. Rowan, Solene, (2021), Comparative Observations on Punishment in Private Law' in E Bant, J Goudkamp, (ed) Punishment and Private Law, Hart Publishing.
  27. Rowan, Solene, (2012), Remedies for Breach of Contract, A Comparative Analysis of the Protection of Performance, Oxford University Press.
  28. Scott, R.E. & Kraus, J.S., (2013), Contract Law and Theory, 5th ed., LexisNexis.
  29. Shiffrin, Seana V., (2007), “The Divergence of Contract and Promise”, Harvard Law Rev, Vol.120.
  30. Slawson, W. D., (1996), Binding Promises, Princeton University Press.
  31. Tennyson, Sharon & Werfel, William J., (2009), "The Law and Economics of First-Party Insurance Bad Faith Liability", Conn Law Rev. 16:1.
  32. Van Boom, Willem, (2011), “Do insurers have to pay for bad behaviour in settling claims?” JETL 1.
  33. Viney G., (2001), Les sanctions de l’ inexécution des obligations contractuelles, Etudes de droit compare, LGDJ: Paris
  34. Youngs, Raymond, (2014), English, French & German Comparative Law, 3rd ed., Routledge.