فصلنامه دین و قانون

فصلنامه دین و قانون

حدود مصلحت و نوع مداخلات دولت در نظام اداری اسلامی

نوع مقاله : Research Article

نویسندگان
1 هیئت علمی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، قم، ایران.
2 دانشجوی دکتری مدیریت دولتی پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، قم، ایران
چکیده
یکی از مهم‌ترین عوامل تعیین‌کننده نوع نظام اداری و شیوه مدیریت دولتی، اندازه دولت است که در پارادایم اداره امور عمومی، بزرگ و در پارادایم مدیریت دولتی نوین، کوچک است. مسئله اصلی آن است که حجم دولت در نظام اداری از منظر آموزه‌های اسلامی به چه میزان است؟ یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد که اندازه دولت بستگی به حجم وظایف آن دارد. دولت مطلوب از منظر آموزه‌های اسلامی دولتی است که مسئول سعادت دنیا و آخرت مردم بوده و در حوزه‌های اقتصادی، فرهنگی، نظامی و سیاسی ورود ‌کند. این لزوماً به معنای بزرگ بودن حجم دولت نیست، بلکه وسعت دامنه مسئولیت‌ها را نشان می‌دهد. در حوزه اقتصاد اصل بر عدم جواز دخالت دولت در بازار است و یگانه معیار بنیادین مداخلات دولت، مصلحت و نه منفعت عمومی است. این معیار، میزان و نوع مداخلات را نیز تعیین می‌کند. مداخلات ممکن است به‌صورت تولی‌گری، سیاست‌گذاری، تنظیم‌گری و نظارت باشد. از این منظر دولت نه کوچک است و نه بزرگ، بلکه چنان توانمند است که وظایفش را با اتکا و مشارکت مردم انجام می‌دهد. روش تحقیق، تحلیلی و مبتنی بر آموزه‌های اسلامی و بهره‌گیری از اندیشه صاحب‌نظران اسلامی است.
 
کلیدواژه‌ها

  1. آخوندزاده، حمیدرضا و علی مروی (1383)، «بررسی نقش دولت در تحولات اقتصادی و ارائه الگویی برای ایران»، راهبرد یاس، ش1، ص39ـ85.
  2. آذرطوس، سیده عالیه (1389). «غایت حکومت در کتاب و سنت»، معرفت، ش153، ص97ـ115.
  3. آنتونى، آربلاستر (1367). ظهور و سقوط لیبرالیسم غرب. ترجمه عباس فجر، تهران: مرکز.
  4. ابراهیمی، سیده نثار (1390). «اندازه بهینه دولت و شاخص توسعه انسانی»، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشکده علوم اجتماعی و اقتصاد دانشگاه الزهرا (س)، تهران.
  5. احمدی، عبدالرضا (1384). «اهداف حکومت از منظر قرآن»، بیّنات، ش46، ص156ـ173.
  6. استوارسنگری، کوروش (1388). «مفهوم دولت در قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران»، نشریه حقوق اساسی، دوره ششم، ش11، ص49ـ86.
  7. اشراقی، حمیدرضا (1384). «فلسفه و اهداف حکومت اسلامی»، رواق اندیشه، ش45، ص92ـ113.
  8. امامی، محمد (1385). «بررسی نظارت بر بازار در آموزه‌های نبوی و علوی»، مجله تخصصی الهیات و حقوق پژوهش‌ها، ش21 و 22، ص171ـ192.
  9. بازمحمدی‌، حسین و اکبر چشمی (1385). «اندازه دولت در اقتصاد ایران؛ مجموعه پژوهش‌های‌ اقتصادی‌»، اداره‌ بررسی‌ها و سیاست‌های اقتصادی بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران، ش٢٩، ص1ـ60.
  10. بیک‌زاده، جعفر و علی ملکی (1401). «منطقی نمودن اندازه دولت؛ گامی استراتژیک در بهبود بهره‌وری بخش دولتی»، پژوهش‌نامه مدیریت و مهندسی صنایع، ش10، ص16.
  11. تقوی، محمدآصف و علی جابری (1399). «بررسی قلمرو دخالت حکومت اسلامی در اقتصاد»، حکومت اسلامی، ش97، ص127ـ158.
  12. جهانیان، ناصر (1389). «معیارهای دخالت دولت اسلامی در اقتصاد»، حکومت اسلامی، ش58، ص79ـ108.
  13. چپرا، محمد عمر (1374). «دولت رفاه اسلامی و نقش آن در اقتصاد»، در: خورشید احمد، مـطالعاتی در اقـتصاد اسـلامی. ترجمه محمدجواد مهدوی، مشهد: انتشارات بنیاد‌ پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی.
  14. حرّ عاملی، محمدبن حسن (1403ق). وسائل الشیعه الی تحصیل مسائل الشریعه. تهران: کتابفروشی اسلامیه.
  15. حلی (محقق)، نجم‌الدین جعفربن حسن (1408ق). شرایع الاسلام فی مسائل الحلال و الحرام. تحقیق: عبدالحسین محمدعلی بقال، چاپ دوم، قم: مؤسسه اسماعیلیان.
  16. حلی (علامه)، حسن‌بن یوسف (1420ق). تحریر الاحکام الشرعیه علی مذهب الامامیه. تحقیق: ابراهیم بهادری، قم: مؤسسه امام صادق7.
  17. حقیقی، محمدعلی (1384). بازرگانی بین الملل. تهران: دانشگاه تهران.
  18. حیدری، حسن؛ پروین، سهیلا و فاضلی، محمد (1389). «رابطه بین اندازه دولت و رشـد اقـتصادی مطالعه موردی کشورهای عضو اوپک حاشیه خـلیج فارس»، فصل‌نامه اقتصاد مـقداری، دوره ‌7(3)، ص‌66ـ43.
  19. خداپرست مشهدی، مهدی؛ نظری، روح‌الله و فتحی، بهرام (1390). «دخالت دولت در اقتصاد از مـنظر انـدیشمندان مسلمان»، فصل‌نامه تاریخ، ش20.
  20. خمینی، روح‌الله (1421ق). البیع. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (ره).
  21. خمینی، روح‌الله (1386). صحیفه امام. چاپ چهارم، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (ره).
  22. دادگر‌، یدالله و نظری، روح‌الله (1387). «بررسی تأثیر جهانی شدن تجارت بر اندازه دولت‌ در ایران»، فصل‌نامه پژوهش‌نامه‌ بازرگانی‌، ش۴۸، ص1ـ38.
  23. دانایی فرد، حسن و جوانعلی آذر، مرتضی (1393). «بررسی تطبیقی خردمایه وجود دولت از نگاه نظریه‌های غربی و منابع اسلامی»، دوفصل‌نامه علمی ـ پژوهشی مدیریت اسلامی، سال 22، ش1، ص41ـ74.
  24. دیلمی (سلار)، حمزه‌بن عبدالعزیز (1404ق). المراسم العلویه و الاحکام النبویه فی الفقه الامامی. تحقیق: محمود بستانی، قم: منشورات الحرمین.
  25. رجایی، سید محمدکاظم (1389). «ویژگی‌های بازار اسلامی در نظر و عمل»، معرفت اقتصاد اسلامی، سال دوم، ش1، پیاپی سوم، ص93ـ118.
  26. رزمی، محمدجواد؛ صدیقی، سمیه و رضاییان، سمانه (1394). «الزامات تحقق حکمرانی خوب برای دستیابی به توسعه انسانی»، نشریه اقتصاد توسعه و برنامه‌ریزی، دوره4، ش2، ص51ـ75.
  27. رضایی، مجید (1383). «جایگاه نهاد دولت در عرضه اقتصاد»، اقتصاد اسلامی، ش14، ص37ـ62.
  28. رفیعی آتانی، عطاء الله (1386). «جایگاه دولت در نظام اقتصادی اسلام»، فصل‌نامه پژوهشی اقتصاد اسلامی، سال هفتم، ش28، ص37ـ59.
  29. سالارزهی، حبیب الله و حبیب ابراهیم‌پور (1391). «بررسی سیر تحول در پارادایم‌های مدیریت دولتی: از پارادایم مدیریت دولتی سنتی تا پارادایم حکمرانی خوب»، مدیریت دولتی دانشگاه تهران، دوره 4، ش1، ص43ـ62.
  30. شاهدی، غفار (1387). «جامع‌نگری در اهداف حکومت دینی»، علوم اسلامی، ش15، ص149ـ174.
  31. صدوق، محمدبن علی‌بن حسین‌بن بابویه قمی (1413ق). من لایحضره الفقیه. تحقیق و تصحیح: علی‌اکبر غفاری، قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
  32. طرفدار، محسن (1390). «نقش‌ دولت‌ در تعیین قیمت کالاها‌ و خـدمات‌ در نـظام اقـتصادی اسلام»، دوفصل‌نامه مطالعات اقتصاد اسلامی، ش7.
  33. عظیمی شوشتری، عباسعلی (1388). «اهداف و وظایف کلی دولت دینی»، معرفت سیاسی، سال اول، ش1، ص99ـ128.
  34. فدایی، مهدی و ‌‌فرید‌ قلی‌پور مقدّم‌ و سعید غفاری (1396). «بررسی تأثیر شاخص‌های حکمرانی خوب و اندازه دولت برشاخص‌ فساد‌ در‌ کشورهای گروه بریکس و ایران»، فصل‌نامه چشم‌انداز مدیریت دولتی، ش32، ص65ـ88.
  35. فاطمی‌، ذوالفقار و علی‌حسین یاراحمدی (1390). «نـظارت و کـنترل دولت بر امور اقتصادی و جایگاه آن در تحقق سیاست‌های کلی اصل ۴۴»، دوفصل‌نامه بررسی‌های حقوقی، ش2.
  36. فـتحی، بـهرام و تقی ترابی و فاطمه علی‌میرزایی (1387). «نقش دولت در‌ اقتصاد‌ از دیـدگاه‌ ابـن‌خـلدون»، فصل‌نامه تاریخ، ش8.
  37. فراهانی‌فرد، سعید (1395). «مقایسه تـطبیقی اهـداف دولت در اقتصاد متعارف و اسلامی»، دوفصل‌نامه‌ معرفت اقتصاد اسلامی، ش14.
  38. قحف، منذر (‌‌1381). «نقش اقتصادی دولت در‌ اسلام‌»، تـرجمه‌ مـحمدتقی گیلک حکیم‌آبادی، در: مـجموعه مـقالات نقش دولت در اقـتصاد، تـهران: پژوهـشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی‌.
  39. کارگروه بنیادین مدیریت اسلامی (1397). پیش‌نویس نقشه جامع مدیریت اسلامی (نجما)، ویراش ششم، قم: دانشگاه قم.
  40. کبیر مدنی، سید علی‌خان‌بن محمد (1409ق). ریاض السالکین فی شرح صحیفه سید الساجدین. تحقیق: محسن حسینی امینی، قم: دفتر انتشارات اسلامی.
  41. کربلایی پازوکی، علی و مهرعلی لطفی (1389). «اهداف حکومت اسلامی از منظر نهج البلاغه»، رهیافت انقلاب اسلامی، ش12، ص125ـ146.
  42. کعبی، نرگس‌ و جلیل توتونچی‌ و محمدعلی دهقان تفتی (1394). «تأثیر هزینه‌های مصرفی و سرمایه گذاری دولت بر شاخص توسعه انسانی با تأکید بر ایران»، مشهد: اولین کنفرانس بین‌المللی اقتصاد، مدیریت، حسابداری، علوم اجتماعی.
  43. مالک، محمدرضا (1382). «وظایف و مسئولیت‌های دولت اسلامی در اقتصاد»، اقتصاد اسلامی، ش12، ص37ـ68.
  44. مجلسی، محمدباقر (1423ق). بحار الانوار. بیروت: دار الاضواء.
  45. مغنیه، محمدجواد (1421ق). فقه الامام الصادق7، چاپ دوم، قم: مؤسسه انصاریان.
  46. مفید، محمدبن محمدبن نعمان (1413ق). المقنعه. قم: کنگره جهانی هزاره شیخ مفید (ره).
  47. موسویان، سید عباس (1382). «جایگاه دولت در اقتصاد از دیدگاه اسلام»، اقتصاد اسلامی، ش10، ص53ـ80.
  48. میرمحمدی سید محمد و حسن‌پور، اکبر (1390). «‌‌‌نظام‌ اداری ایران: تحلیلی بر مشکلات و چالش‌ها»، چشم‌انداز مدیریت دولتی، ش8، ص9.
  49. میرمعزی، سید حسین (1391). نظام اقتصادی اسلام: مبانی، اهداف، اصول راهبری و اخلاق. تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
  50. نجفی (صاحب جواهر)، محمدحسن (بی‌تا). جواهر الکلام فی شرح شرایع الاسلام. تحقیق: عباس قوچانی، چاپ هفتم، بیروت: دار احیاء التراث العربی.
  51. نجفی (کاشف الغطا)، علی‌بن محمد (1381). النور الساطع فی فقه النافع. نجف اشرف: مطبعه الاداب.
  52. نوایی، علی‌اکبر (1387). «ماهیت دولت نبوی، اصول، ایده‌ها و اختیارات»، اندیشه حوزه، ش71، ص27ـ54.
  53. نیازی، احمدعلی (1389). «اهداف و وظایف حکومت دینی»، معرفت سیاسی، س دوم، ش1، ص149ـ179.
  54. یوسفی، احمدعلی (1395). نظام اقتصاد مقاومتی. قم: نگاه فارسی.

ب) لاتین

  1. Elliott, K.A., (1997). “Corruption as an International Policy Problem: Overview and Recommendations”, Corruption and the Global Economy, ed. by K. A. Elliott, Washington D.C.: Institute for International Economics.
  2. Haque, M., shamsul, (1996). The Intellectual Crisis in Public Adminstration in the Current Epoch of Privatization on, admistration & society, Vol. 27, No. 4.