فصلنامه دین و قانون

فصلنامه دین و قانون

تأملی پیرامون نظارت شرعی و نظارت اساسیِ شورای نگهبان (اهمیّت‌سنجیِ حقوق شرع و حقوق قانون اساسی در ج.ا.ا)

نوع مقاله : Research Article

نویسندگان
1 کارشناسی‌ارشد حقوق عمومی، دانشکده‌ی حقوق، دانشکدگان فارابی دانشگاه تهران، قم، ایران.
2 دکتری حقوق عمومی، دانشکده‌ی حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه تهران، تهران، ایران.
چکیده
نظارت شرعی و نظارت اساسی، به مثابه دو کارویژه­ی مهم شورای نگهبان، سامانه­ای است جهت پاسداری از موازین شرعی و اصول قانون اساسی که به ترتیب از سوی اکثریت فقها و کلیه­ی اعضای این شورا اِعمال می­گردد. در این نوشتار برآنیم تا ضمن بازخوانیِ برخی زوایای نسبتاً نو از مسائل، چالش­ها و آثار مهمِ این دو نوع نظارت - که بررسی آن­ها از جهاتی لازم و ضروری به نظر می­رسد-، به پاسخ به این پرسش بپردازیم که با توجّه به شاخصِ انطباق و یا مغایرت قرار گرفتنِ «موازین شرعی» و «اصول قانون اساسی» در نظام حقوقی جمهوری اسلامی ایران، سطح اهمیّت و جایگاه شرع و قانون اساسی نسبت به یکدیگر چگونه است؟ بدین­ترتیب؛ نوشتار پیش­رو با طرح عنوانِ کلیدیِ «گستره­ی نظارت»، به این نتیجه دست یافت که در نظام حقوقی جمهوری اسلامی ایران، حقوق شرع در مقایسه با حقوق قانون اساسی از اهمیّت بیشتر و جایگاه والاتری برخوردار است. این مقاله با رویکرد توصیفی-تحلیلی و با استفاده از منابع کتابخانه­ای نگاشته شده است.
کلیدواژه‌ها

  1. ارسطا، محمّدجواد؛ نگاهی به حقوق عمومی در اسلام؛ قم: مکث اندیشه، 1400.
  2. ارسطا، محمّدجواد؛ «گستره نظارت شرعی شورای نگهبان در اصل چهارم قانون اساسی- نسبت‌سنجی اصول چهارم و یکصدودوازدهم قانون اساسی»؛ حقوق اسلامی، شماره 55، دی1396.
  3. اسماعیلی، محسن و حسین امینی پزوه؛ «معناشناسی برخی از هنجارهای اسلامی در قانون اساسی با محوریت مفهوم موازین اسلامی»؛ دانش حقوق عمومی، شماره‌ 11، شهریور1394.
  4. آجرلو، اسماعیل؛ حقوق اساسی کشورهای اسلامی؛ چ2، تهران: پژوهشکده‌ی شورای نگهبان، 1396.
  5. آل‌بویه، علی؛ اصول فقه؛ ج2، قم: انتشارات عالمه، 1385.
  6. بالوی، مهدی و مهناز بیات‌کمیتکی؛ دولت حق بنیاد؛ ج1، تهران: میزان، 1396.
  7. بجنوردی، سیّدمحمّد؛ علم اصول؛ تهران: مؤسسه‌ی چاپ و نشر عروج، 1397.
  8. پروین، خیراللّه؛ الزامان و آموزه‌های حقوق اساسی؛ چ3، تهران: میزان، 1399.
  9. پروین، خیراللّه و دیگران؛ «حکومت اصل چهارم قانون اساسی بر عموم و اطلاق سایر اصول، قوانین و مقررات»؛ حکومت اسلامی، شماره‌ 4، زمستان1391.
  10. جعفری ندوشن، علی‌اکبر و سیّدمحسن حکمتی مقدم؛ «بررسی تصویب و اجرای اصل طراز در قانون اساسی مشروطه»؛ مطالعات حقوق عمومی، شماره4، زمستان1400.
  11. دانش‌کیا، محمّدحسین؛ «بررسی اجرای اصل دوّم متمم قانون اساسی مشروطه»؛ مطالعات انقلاب اسلامی، شماره 16، 1388.
  12. سلطانی، سیّدناصر، تقریرات درس تاریخ حقوق عمومی (نظریه حقوق اساسی در مشروطیت)، دانشکدگان فارابی دانشگاه تهران، دانشکده‌ی حقوق، سال تحصیلی 1402-1401.
  13. عبّاسی، بیژن؛ مبانی حقوق اساسی، چ3 از ویراست دو، تهران: جنگل، 1393.
  14. فاوُرو، لویی؛ دادگاه‌های قانون اساسی؛ ترجمه و تصحیح علی‌اکبر گرجی ازندریانی؛ چ2، تهران: میزان، 1393.
  15. قاضی، سیّدابوالفضل؛ بایسته‌های حقوق اساسی؛ چ60، تهران: میزان، 1399.
  16. قاضی، حسین و سعید شریعتی؛ اصول فقه کاربردی؛ ج1، تهران و قم: نشر سمت و پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، 1398.
  17. قربان‌نیا، ناصر؛ «الزامات تقنین بر پایه فقه»؛ دین و قانون، شماره 2، دی1392.
  18. کارگزاری، جواد؛ «دادگاه‌های قانون اساسی: مراحل تاریخی پیشرفت و توسعه‌ی نظام‌های نظارت قانون اساسی»؛ حقوق اساسی، شماره‌ 3، بهار و تابستان1384.
  19. کاویانی، کوروش؛ «اصل 94 و قوانین مغایر قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران»؛ پژوهش حقوق عمومی، شماره 7، دی1381.
  20. گرجی ازندریانی، علی‌اکبر؛ دادگاه‌های قانون اساسی: الگوی غیراروپایی دادرسی اساسی، تهران: جنگل-جاودانه، 1394.
  21. مظفّر، محمّدرضا؛ اصول فقه؛ ترجمه‌ی علیرضا هدائی؛ ج1، چ5، تهران: مؤسسه‌ی انتشارات حکمت، 1381.
  22. مظفّر، محمّدرضا؛ ترجمه‌ اصول فقه؛ ترجمه‌ی محسن غرویان؛ ج1، چ6، قم: انتشارات دارالفکر، 1381.
  23. موسی‌زاده، ابراهیم؛ حقوق اساسی کشورهای اسلامی؛ تهران: انتشارات دانشگاه تهران، 1399.
  24. واعظی، سیّدمجتبی؛ دادگستری اساسی مطالعه‌ی تطبیقی نظام‌های حقوقی فرانسه و آمریکا با نگاهی به حقوق ایران؛ تهران: انتشارات جاودانه-جنگل، 1390.
  25. ورعی، سیّدجواد؛ «ثبات و تغیّرحکم تابع ثبات و تغیّر موضوع»؛ دین و قانون، شماره 2، دی1392.
  26. هامون، فرانسیس و سلین واینر؛ صیانت از قانون اساسی در فرانسه و ایالات متحده؛ ترجمه محمّدجلالی؛ حقوق اساسی، شماره‌ی 2، پاییز و زمستان1383.

قوانین و مقررات

  1. قوانین، مقررات و نظرات تفسیری
  2. قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران.
  3. نظر تفسیری شماره‌ی 9326 مورخ 12/5/1362 شورای نگهبان.
  4. نظر تفسیری شماره‌ی 21934/30/86 مورخ 19/4/1386 شورای نگهبان.
  5. نظر شماره‌ی 3901/21/77 مورخ 18/9/1377 شورای نگهبان.
  6. استعلام شماره‌ی 1143/1 مورخ 25/1/1360 شورای عالی قضایی وقت از شورای نگهبان.
  7. قانون آئین نامه‌ی داخلی مجلس شورای اسلامی.
  8. آئین نامه‌ی داخلی شورای نگهبان.
  9. آئین‌نامه‌ی داخلی مجلس خبرگان رهبری.
  10. آئین‌نامه‌ی داخلی شورای‌عالی فضای مجازی.
  11. آئین‌نامه‌ی داخلی شورای‌عالی انقلاب فرهنگی.