دین و قانون

دین و قانون

امکان‌سنجی فقهیِ گذار از «توصیه اخلاقی» به «تکلیف قانونی» در رعایت استانداردهای حاکمیت شرکتی و مسئولیت اجتماعی

نوع مقاله : Research Article

نویسنده
دکتری فقه و حقوق ، دانشگاه و مدرسه عالی شهید مطهری (ره)،تهران،ایران
چکیده
در نظام حقوقی کنونی بازار سرمایه ایران، رعایت مؤلفه‌های سه‌گانه «محیط‌زیست، اجتماع و حاکمیت شرکتی» عمدتاً ماهیتی «توصیه‌ای» داشته و در قالب دستورالعمل‌های مبتنی بر الگوی «رعایت کن یا توضیح بده» سامان یافته است. مسئله بنیادین پژوهش حاضر این است که با توجه به شکست بازار در کنترل تبعات منفی خارجی و ناکارآمدی نظریه نمایندگی در تأمین منافع ذی‌نفعان، آیا ظرفیت‌های فقه امامیه و حقوق ایران اجازه جرم‌انگاری یا وضع مسئولیت مدنی قهری برای نقض این استانداردها را می‌دهد؟ این پژوهش با روش توصیفی - تحلیلی و مطالعه تطبیقی (با تمرکز بر تجارب اتحادیه اروپا و مالزی) ضمن نقد قوانین مادر به این نتیجه دست یافته است که رویکرد فعلی ناکارآمد است. یافته‌ها نشان می‌دهد که علاوه بر قواعد «لاضرر» و «نفی غرر» که مبنای مسئولیت مدنی و کیفری هستند، نظریه «منطقة الفراغ» و قاعده «حسبه» به دولت اسلامی اختیار می‌دهد تا برای حفظ نظم اقتصادی، استانداردهای پایداری را به حکم ثانویه، الزامی کند. همچنین، با استناد به مبانی فقهی مسئولیت مسبب، شخصیت حقوقی شرکت نمی‌تواند سپری برای فرار مدیران از مسئولیت شرعی باشد. در نهایت، پژوهشگر پیشنهاد می‌کند که با اصلاح قانون بازار اوراق بهادار و لایحه تجارت، نقض فاحش استانداردهای ESG از شمول تخلفات انضباطی خارج شده و مشمول ضمانت اجراهای کیفری بازدارنده و مسئولیت تضامنی مدیران گردد؛ امری که شواهد تجربی نشان می‌دهد همسویی مثبتی با عملکرد مالی شرکت‌ها نیز خواهد داشت.
کلیدواژه‌ها

 
منابع
اسکینی، ربیعا (۱۳۹۸)، حقوق تجارت: شرکت‌های سهامی، جلد اول، چاپ بیست و هفتم، تهران: سمت.
افتخاری سولا، مهدی،  پهلوان‌زاده، عباس و توسلی، سوده حامد . (1403). «مسئولیت مدنی ناشی از افشای اطلاعات نهانی در بورس و نقش حاکمیت با مطالعه تطبیقی نظام حقوقی ایران و کامن‌لا». فصلنامه علمی پژوهش‌های نوین حقوق اداری، 6(21)، 201-223. doi: 10.22034/mral.2024.2014240.1538
امامی، سید حسن (۱۳۹۶)، حقوق مدنی، جلد اول، تهران: اسلامیه.
انصاری، مرتضی (۱۴۱۵ ق)، مکاسب، جلد سوم، قم: کنگره جهانی شیخ انصاری.
پاسبان، محمدرضا (۱۳۹۵)، حقوق شرکت‌های تجاری، چاپ هفتم، تهران: سمت.
جعفری لنگرودی، محمدجعفر (۱۳۸۸)، مبسوط در ترمینولوژی حقوق، جلد دوم، تهران: گنج دانش.
جلایی، سید عبدالمجید، میر، هدیه، رحیمی‌پور، اکبر. (1393) «تأثیر حکمرانی خوب بر بازده سهام در بورس اوراق بهادار تهران». دانش مالی تحلیل اوراق بهادار، (۲۷)8، 1393، ۱-۱۳.
جوادی آملی، عبدالله (۱۳۸۵)، فلسفه حقوق بشر، قم: اسراء.
حکمت‌نیا، محمود (۱۳۹۸). مسئولیت مدنی در فقه امامیه: مبانی و ساختار. قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.
خدابخشی، عبدالله. (1398). «موارد و آثار حکم قطعی غیر قابل‌اجرا». مجله حقوقی دادگستری، 83(105), 83-109. doi: 10.22106/jlj.2019.35487
خمینی، سید روح‌الله (۱۴۲۱ ق)، کتاب البیع، جلد دوم، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
خویی، سید ابوالقاسم (۱۴۱۰ ق)، مصباح‌الفقاهه، جلد اول، قم: وجدانی.
دفتر مطالعات حقوقی و قضایی (۱۴۰۲)، «بررسی چالش‌های حقوقی نظارت بر شرکت‌های دولتی»، گزارش‌های کارشناسی مرکز پژوهش‌های مجلس، شماره مسلسل ۱۹۰۵۰.
ره پیک، حسن، کیایی، عبدالله و سید مرتضی قاسم‌زاده (۱۳۹۱)، تفسیر قانون مدنی، تهران: سمت.
زارع بهنمیری، محمدجواد، احمدی، رضا، داداشی، ایمان. (1403) «تطبیق مدیریت سود با تغییر و تقلب در فقه امامیه». پژوهش‌های فقه و حقوق اسلامی،20(77)، 48-66. https://sanad.iau.ir/fa/Journal/ijrj/Article/966145
سبحانی، جعفر (۱۴۱۸ ق)، نظام القضاء و الشهادة فی الشریعة الاسلامیة، قم: مؤسسه امام صادق (ع).
سلطانی، محمد (۱۳۹۷)، حقوق بازار سرمایه، تهران: سمت.
شبیری زنجانی، سید موسی (۱۴۱۹ ق)، کتاب الاجاره، قم: مؤسسه پژوهشی رای‌پرداز.
شکوه‌فر، بنیامین (۱۳۹9). مسئولیت حقوقی و کیفری مدیران شرکت‌های تجاری. چاپ سوم. تهران: مجد.
شهیدی، مهدی (۱۳۹۰)، حقوق مدنی: اصول قراردادها و تعهدات، تهران: مجد.
صادقی، ناصر. (1395). مسئولیت مدنی ناشی از تخریب محیط‌زیست از نظر فقه و حقوق، پایان‌نامه برای دریافت درجه کارشناسی ارشد، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد شاهرود، دانشکده ادبیات و علوم انسانی.
صدر، سید کاظم. (1381). «تعامل علم اقتصاد و مکتب اقتصاد اسلامی». پژوهش‌های رشد و توسعه پایدار (پژوهش‌های اقتصادی)، 2(6-5)، 1-31.
صدر، سید محمدباقر (۱۴۱۷ ق). اقتصادنا. قم: دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم.
صفایی، سید حسین، و رحیمی، حبیب‌الله. (1403). مسئولیت مدنی تطبیقی (چاپ سوم، ویراست اول). تهران: انتشارات شهر دانش.
طوسی، محمد بن حسن (۱۳۸۷)، المبسوط فی فقه الامامیه، جلد ۲، تهران: مکتبة المرتضویة.
عبادی‌نسب، نیما. (1402). قراردادهای هوشمند در فقه امامیه و حقوق ایران، پایان‌نامه برای دریافت درجه کارشناسی ارشد، دانشگاه شهید مطهری (ره).
عمید زنجانی، عباسعلی (۱۳۹۱). فقه سیاسی: مبانی حقوق عمومی در اسلام. جلد سوم. تهران: انتشارات امیرکبیر.
عیسائی تفرشی، محمد (۱۳۹۴)، مباحث تحلیلی حقوق شرکت‌های تجاری، جلد اول، تهران: دانشگاه تربیت مدرس.
کاتوزیان، ناصر (۱۳۹۵)، قواعد عمومی قراردادها، جلد دوم، تهران: شرکت سهامی انتشار.
کاتوزیان، ناصر (۱۳۸۹)، مسئولیت مدنی (ضمان قهری)، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
کاویانی، کورش (۱۳۹۲). حقوق شرکت‌های تجاری. چاپ چهارم. تهران: نشر میزان.
محقق داماد، سید مصطفی (۱۳۹4)، الهیات محیط‌زیست، تهران: مرکز نشر علوم اسلامی.
محقق داماد، سید مصطفی (۱۳۹۶)، قواعد فقه: بخش مدنی، تهران: مرکز نشر علوم اسلامی.
مرکز پژوهش‌های مجلس (۱۳۹۹)، «آسیب‌شناسی قوانین ناظر بر مسئولیت اجتماعی شرکت‌ها در ایران»، گزارش سیاستی، کد ۲۴۰.
مصباح یزدی، محمدتقی (۱۳۹۳)، نظریه حقوقی اسلام، قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی.
مطهری، مرتضی (۱۳۸۹). اسلام و مقتضیات زمان. جلد اول. تهران: انتشارات صدرا.
مکارم شیرازی، ناصر (۱۴۲۵ ق). انوار الفقاهة فی أحکام العترة الطاهرة (کتاب البیع). قم: مدرسه امام علی بن ابی‌طالب (ع).
میرزایی منفرد، غلامعلی (۱392). حقوق کیفری بازار اوراق بهادار. تهران: انتشارات میزان.
نائینی، محمدحسین (۱۳۷۸). منیة الطالب فی حاشیة المکاسب. جلد ۱. تهران: المکتبه المحمدیه.
نجفی، محمدحسن (۱۴۰۴ ق)، جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام، جلد ۳۷، بیروت: دار احیاء التراث العربی.
 هاشمی، سید محمد (۱۳۹۸)، حقوق اساسی جمهوری اسلامی ایران، جلد دوم، تهران: میزان.
 
Al-Tuwaijri, S. A., Christensen, T. E., & Hughes, K. E. (2004). “The relations among environmental disclosure, environmental performance, and economic performance: a simultaneous equations approach”. Accounting, Organizations and Society, 29(5-6), 447–471. https://doi.org/10.1016/S0361-3682(03)00032-1
Carroll, A. B. (1991). “The pyramid of corporate social responsibility: Toward the moral management of organizational stakeholders”. Business Horizons, 34(4), 39–48. https://doi.org/10.1016/0007-6813(91)90005-G
European Parliament. (2022). “Directive (EU) 2022/2464 regarding corporate sustainability reporting (CSRD)”. Official Journal of the European Union, L 322/15. http://data.europa.eu/eli/dir/2022/2464/oj
Freeman, R. E. (2010). Strategic Management: A Stakeholder Approach. Cambridge University Press. https://doi.org/10.1017/CBO9781139192675
Friede, G., Busch, T., & Bassen, A. (2015). “ESG and financial performance: aggregated evidence from more than 2000 empirical studies”. Journal of Sustainable Finance & Investment, 5(4), 210–233. https://doi.org/10.1080/20430795.2015.1118917
Jensen, M. C., & Meckling, W. H. (1976). “Theory of the firm: Managerial behavior, agency costs and ownership structure”. Journal of Financial Economics, 3(4), 305–360. https://doi.org/10.1016/0304-405X(76)90026-X
Kay, J. (2021). “The Concept of the Corporation”. Business Law Review, 42(1), 12–18.
Mallin, C. A. (2018). Corporate Governance (6th ed.). Oxford University Press. ISBN: 978-0198806769
Securities Commission Malaysia. (2023). Sustainable and Responsible Investment Roadmap for the Malaysian Capital Market. Kuala Lumpur: SC Malaysia.
World Bank. (2020). Corporate Governance and ESG: The Role of Regulators. Washington, DC: World Bank Group. https://openknowledge.worldbank.org/handle/10986/33946