فصلنامه دین و قانون

فصلنامه دین و قانون

آثار احتمالی مالیات بر مجموع درآمد در ایران و تأثیر آن بر شاخص توسعه انسانی با رویکرد آسیب‌شناسی لایحه مالیات بر مجموع درآمد

نوع مقاله : Research Article

نویسندگان
محمد خیراله پور سرائی 1
حسین کفشگر 2
1 دکتری علوم اقتصادی، پژوهشگر مستقل، قم، ایران
2 استادیار گروه اقتصاد دانشگاه مازندران، مازندران، ایران
10.225/qjrl.2025.319.1008
چکیده
 موضوع تصویب و اجرای مالیات بر مجموع درآمد از جنبه‌های مختلف مانند افزایش درآمدهای پایدار عمومی، ارتقای شفافیت، کاهش فرار مالیاتی و اقتصاد زیرزمینی و مشارکت همه بخش­های اقتصادی در توسعه کشور، بسیار مهم است؛ زیرا پایه درآمدی موجود دولت، به دلیل عوامل مختلف، باید متنوع و گسترده شود. پرداخت مالیات یک وظیفه مدنی و منبع اصلی درآمد دولت است. یکی از این مالیات‌ها، مالیات‌بردرآمد شخصی (PIT) است که منبعی کلیدی و متضمن شفافیت است لکن نادیده گرفته شده و نیازمند توسعه در ایران است. با توجه به تقدیم لایحه اصلاحیه قانون مالیات­های مستقیم در تاریخ 17/08/1402 به مجلس شورای اسلامی، با محوریت مالیات بر مجموع درآمد، بررسی ابعاد مختلف اجرای قانون به‌ویژه از بعد اثرات انسانی و اجتماعی، ضروری به نظر می­رسد. این تحقیق سهم و تأثیر مالیات بر مجموع درآمد بر وضعیت اقتصادی ایران برای توسعه انسانی بلندمدت شهروندان را بررسی می‌کند. در این پژوهش داده‌های فصلی درآمدهای مالیاتی در دوره 1401-1380، شامل مالیات‌بردرآمد مشاغل، مالیات‌بردرآمد املاک، مالیات‌بردرآمد حقوق عمومی، مالیات‌بردرآمد حقوق خصوصی و درآمدهای متفرقه به‌عنوان اجزای مالیات بر مجموع درآمد در نظر گرفته شده و تأثیر آن‌ها به‌عنوان متغیر مستقل و پروکسی(proxy) مالیات بر مجموع درآمد بر شاخص توسعه انسانی (HDI) با استفاده از الگوی خودبازگشت برداری بیزی (BayesianVAR) مورد سنجش قرار گرفت. برای نشان‌دادن رابطه بلندمدت بین متغیرها از آزمون یوهانسون استفاده شده است که حاکی از وجود رابطه تعادلی بلندمدت بین متغیرها است. نتایج برآورد نشان می‌دهد که افزایش مالیات بر املاک و مالیات بر حقوق عمومی تأثیر منفی بر شاخص توسعه انسانی داشته و در بلندمدت اثر افزایشی بر  HDIخواهد گذارد، اما در خصوص مالیات‌بردرآمد مشاغل و حقوق بخش خصوصی نتایج حاکی از تأثیر مثبت و بادوام بر شاخص توسعه انسانی است؛ زیرا با افزایش درآمدهای مالیاتی حاصل از این پایه‌ها که طبیعتاً با اجرای PIT توسعه‌ یافته و تقویت می‌گردد، دست دولت را برای بازتوزیع درآمد مالیاتی بین طبقات پایین‌تر بازتر نموده و موجب افزایش شاخص‌های توسعه انسانی می‌شود. بنابراین لازم است در سال‌های اولیه اجرای مالیات بر مجموع درآمد، دولت با اتخاذ سیاست‌های حمایتی برای دهک‌های درآمدی پایین‌تر، رفاه ازدست‌رفته ناشی از کاهش شاخص توسعه انسانی را جبران نماید.
کلیدواژه‌ها
مالیات بر مجموع درآمد
شاخص توسعه انسانی
لایحه مالیات بر مجموع درآمد
الگوی خودبازگشت برداری بیزی

  1. منابع:

    1. بررسی تاثیر نظام مالیاتی بر توزیع درآمد در ایران (مطالعه موردی برنامه اول تا سوم توسعه 1368-1383 )∗ علی شکوری ∗∗ محمد ثاقب فرد. فصلنامه تخصصی مالیات/ دوره جدید/ شماره سوم (مسلسل 51، (زمستان 11 قوانین مالیاتی مصوب در ادوار مختلف مجلس) اخذ شده از سایت مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی(.
    2. پژویان، جمشید (1389)، اصلاحات ساختاری در نظام مالیاتی و جایگاه آن در برنامه پنجم توسعه، سازمان امور مالیاتی کشور، معاونت برنامه ریزی و فناوری اطلاعات.
    3. تاش، هفته‌نامه خبری- تحلیلی برنامه،1390، تهران
    4. بدری، احمد – عبدالباقی، عبدالمجید، 1389، "اقتصادسنجی مالی "، تهران: نص.
    5. دادگر، یداله. (1380 )، مالیه عمومی و تنظیم خط مشی مالی دولت
    6. رضایی دوانی، مجید؛ خادمی، علی اکبر و حاج محمدی، فرشته (1391)، بررسی تطبیقی مالیات بر مجموع درآمد و خمس، پژوهش‌نامه مالیات، جلد 4.
    7. رنگریز و خورشیدی،1378، مالیه عمومی و تنظیم خط‌مشی مالی دولت، تهران، چاپ و نشر بازرگانی
    8. شریف زاده، محمدجواد. مالیات بر مجموع درآمد اشخاص حقیقی .1 چیستی و ضرورت وضع مالی ات بر مجموع درآمد اشخاص حقیقی در ایران )و یرایش اول(، مرکز پژوهش های مجلس شورای اسالمی، ،1400 گزارش شماره .17509
    9. شیرین بخش ماسوله، شمس اله، صلوی تبار، شیرین،1395، "پژوهش‌های اقتصادسنجی با Eviews  ،تهران: نورعلم
    10. عسکری پور لاهیجی حسین، عطوفت شمسی، رضا (1398)، محاسبه و بررسی شاخص توسعه انسانی استان‌های ایران در سالهای 90،1385 و 95، مجله توانمندسازی سرمایه انسانی دوره،2 شماره،4 زمستان 1
    11. طیب نیا، علیرضا. (1383)، برسی اثرات احتمالی اجرای مالیات بر ارزش افزوده در ایران بر توزیع درآمد، تهران: انتشارات سازمان امور مالیاتی کشور.
    12. محمد علیخانی، سلیمه، آصف زاده، سعید، محبی فر رفعت، منتظری علی(1391)، بررسی شاخص توسعه انسانی (HDI) در ایران و کشورهای منتخب، فصلنامه پژوهشکده علوم بهداشتی جهاد دانشگاهی
    13. نصیری اقدم، علی و رزمی، اشرف (1394) وضع مالیات بر مجموع درآمد اشخاص و شبیه سازی آثار آن بر درآمدهای مالیاتی دولت و توزیع درآمد، فصلنامه پژوهش‌های اقتصادی، سال پانزدهم، شماره 58، پاییز 1394، صفحات 82-68.

    1.Tax Revenue, Economic Growth And Human Development ...by P Okoeguale IBADIN · 2021 ·

    2.The impact of tax reforms on human development index by J Shettigar — Previous studies related to financing HDI components proposed tax reforms as a useful tool in increasing government revenue and as the most 

    1. Impacts of Tax System on Income Distribution in Iran (1989 ...by A Shokouhi·2009 · Cited by 3 — This paper aims at capturing the impacts of taxes on income distribution through HDI indices and is also trying to explore the factors involved in the ... https://taxjournal.ir › brows
    2. Farman UllahKhan1, Niamatullah Khan Babar and Abdur Rehman” IMPACT OF TAX STRUCTURE DYNAMICS, HUMAN RESOURCE DEVELOPMENT AND DISTRIBUTION OF INCOME ON ECONOMIC GROWTH OF PAKISTAN, Journal of Education and Social Studies ISSN: 2789-8075 (Online), 2789-8067 (Print)

    5.Tax and human development: the evidence https://www.taxresearch.org.uk › Blog › 2017/04/22Ordibehesht 2, 1396 AP — Using the inequality adjusted human development index (IHDI) as opposed to the HDI does not make much difference. The same Heritage Foundation

    1. Effects of the Government Taxation Policy on Distribution of Income with an emphasis on Human Development Index in Iran Ali Shakoori, International Journal of Social Sciences (IJSS) Vol. 11, No. 1, 2021
    2. Musgrave, R. A. (2008). Public finance and three branch model. Journal of Economics and Finance, 32(4), 334–339.
    3. OECD,2008
    4. Olusolaw Utibe (2020) "Nigerian Tax Revenue and Economic Development (Econometric Approach)"
    5. Ruth Ayomide Olayode1 , Cordelia Onyinyechi Omodero, Personal Income Tax and Human Development, E u r o E c o n o m i c a Issue 2(40)/2021 ISSN: 1582-8859

    11-.Tobacco tax and price in the developed and developing countries in the World Mina Riahi a , Hosein Rohani b , Naser Rajabi c , Mohammad Bidkhor

    1. The 2011 Personal  Income  Tax  Reform  and  Non-Oil  Revenue

    Generation in Nigeria: An Empirical Evaluation, Amaefule, Leonard I, Onyekpere, Ulumma R., Onyekperem, Victoria A

    1. United Nations Development[UNDP] (2009)
    2. (United Nations’ lead agency on international development

    Olusolaw Utibe (2020) "Nigerian Tax Revenue and Economic Development (Econometric Approach)"