مقاصد و مذاق شریعت اسلامی به عنوان ادله استنباط حکم فقهی، برآمده از اصول دینی هستند که اصول هدایتگر حکمرانی اسلامی را تشکیل میدهند. مقاصد و مذاق شریعت اسلامی، به عنوان راهنمایی برای تدوین و اجرای قوانین و سیاستهای حکومت اسلامی در زمینههای مختلف، از جمله معماری و شهرسازی، عنصر بسیار مهمی از تمامیت نظام اسلامی محسوب میشوند. در این مقاله، کارکردهای تقنینی مقاصد و مذاق شریعت اسلامی به مثابه اصول حکمرانی دینی در ساخت مسکن مورد بررسی قرار گرفته است. هدف این نوشتار، تبیین جایگاه مقاصد و مذاق شریعت در قانونگذاری ساخت مسکن و ارائه چارچوبی برای قانونگذای و تدوین قوانین و مقررات مسکن مبتنی بر این اصول است. این مقاله نشان میدهد که مقاصد شریعت میتوانند در قانونگذاری در حوزه مسکن نقش مهمی ایفا کنند. این پژوهش، بر روی چهار حوزه اصلی تمرکز دارد: مفهومشناسی مقاصد و مذاق شریعت، مقاصد شریعت در ساخت و ساز، حکم اولیه و ثانویه مسکنسازی، قانونگذاری مبتنی بر مقاصد شریعت در مسکنسازی. پژوهش پیشرو، در ابتدا مفهومشناسی مقاصد و مذاق شریعت و قانونگذاری در ساخت و ساز مسکن ارائه می دهد. سپس، برخی از مقاصد شریعت در ساخت و ساز ذکر شده است. در ادامه، حکم اولیه مسکنسازی و مقاصد شریعت و حکم متغیر و ثانویه ساخت و ساز مسکن مورد بحث قرار گرفته است و در نهایت، بررسی قانونگذاری مبتنی بر مذاق و مقاصد شریعت اسلامی در مسکنسازی ارائه شده است. پژوهش پیشرو نشان میدهد که قانونگذاری مبتنی بر مقاصد شریعت میتواند منجر به تأمین نیازهای اساسی مردم، ایجاد عدالت و توازن، تضمین ایمنی و امنیت، و حفظ محیط زیست شود.
ابن حجر العسقلانی (1314). الإصابة فی تمییز الصحابة. المحقق: عادل أحمد عبد الموجود - على محمد معوض، بیروت: دار الکتب العلمیة.
ابن رجب حنبلی، عبد الرحمن بن أحمد (1422ق). فتح الباری فی شرح صحیح البخاری. چاپ دوم، دمام - عربستان سعودی: دار ابن الجوزی.
ابن عاشور، محمد طاهر بن محمد (1420). التحریر والتنویر. بیروت: موسسة التاریخ العربی.
ابن عاشور، محمد طاهر بن محمد (1425). مقاصد الشریعة الإسلامیة. قطر: وزارة الأوقاف والشؤون الإسلامیة، قطر.
ابن فرحون، إبراهیم بن علی بن محمد (1406). تبصرة الحکام فی أصول الأقضیة ومناهج الأحکام. مکتبة الکلیات الأزهریة.
ابن هشام (1424). السیره النبویة، تحقیق جمال ثابت، محمد محمود سید ابراهیم، قاهره: دارالحدیث.
احمد سعد (2006). ضوابط بناء المساکن فی الفقه الاسلامی، در مجله «موتة للبحوث و الدراسات» جلد 19، شماره 6.
اراکی، محسن (1397ش). فقه عمران شهری. قم: مجمع الفکر الاسلامی.
اصفهانی، محمد حسین بن عبدالرحیم (1404). الفصول الغرویة فی الاصول الفقهیة. قم: دار احیاء العلوم الاسلامیه.
آمدی، علی بن محمد (1404). الإحکام فی أصول الأحکام. تحقیق: د. سید الجمیلی، بیروت: دار الکتاب العربی.
بخاری، محمد بن اسماعیل (1410). صحیح البخاری. چاپ دوم، قاهره: وزارة الاوقاف، المجلس الاعلی للشئون الاسلامیة، لجنة إحیاء کتب السنة.
برقى، احمد بن محمد بن خالد (1371ث). المحاسن. چاپ دوم، قم: دار الکتب الإسلامیة.
بهوتی، منصور بن یونس (1402). کشاف القناع عن متن الاقتناع. بیروت: دار الفکر.
بیهقی، أبو بکر أحمد (1423). شعب الإیمان. ریاض: مکتبة الرشد للنشر والتوزیع.
ترمذی، محمد بن عیسی (1419). الجامع الصحیح و هو سنن الترمذی. قاهره: دار الحدیث.
جمال الدین عطیة (1424). نحو تفعیل مقاصد الشریعة. دمشق: دار الفکر.
جمعی از نویسندگان (1406). الموسوعة الفقهیة. کویت: وزارت اوقاف کویت.
جندی، خلیل بن اسحاق (1416). مختصر خلیل. بیروت: دار الکتب العلمیة.
حکیم، محمد تقی بن محمد سعید (1418). الأصول العامة فی الفقه المقارن. قم: مجمع جهانی اهل بیت:.
خلاف، عبد الوهاب (1423). علم اصول الفقه. قاهره: دار الحدیث.
خمینی، روح الله (بیتا). تحریر الوسیله. قم: موسسه مطبوعات دار العلم.
راوندى، قطب الدین (1409). الخرائج و الجرائح. قم: مؤسسه امام مهدى عجل الله تعالى فرجه.
ریسونی، أحمد (1416). نظریة المقاصد عند الإمام الشاطبی. المعهد العالمی للفکر الإسلامی.
زرقاء، مصطفی أحمد (1409). شرح القواعد الفقهیة. چاپ دوم، دمشق: دار القلم.
زرکشی، بدر الدین (1421). البحر المحیط فی أصول الفقه. بیروت: دار الکتب العلمیة.
زرکشی، بدر الدین (1385ق). إعلام الساجد بأحکام المساجد. قاهره: المجلس الاعلی للشئون الاسلامیة.
زنگنه شهرکی، سعید و همکاران (1390). تأثیر بلند مرتبه سازی بر میزان جرایم شهری (مطالعه موردی: مناطق بیست دو دوگانه تهران)، پژوهشهای جغرافیای انسانی، شماره 77.
سبزوارى، سید عبد الأعلى (1413). مهذّب الأحکام. چاپ چهارم، قم: مؤسسه المنار.
سبکی، علی بن عبد الکافی (1404). الابهاج فی شرح المنهاج. بیروت: دار الکتب العلمیة.
سیتی، فاطمه بنت صالح (2105). ضوابط البناء فی الفقه الاسلامی، ادارة و بحوث الفتاوی، جلد 5.
سیوطی، عبد الرحمن بن أبی بکر (1411). الاشباه و النظائر. بیروت: دار الکتب العلمیة.
شاطبی، إبراهیم بن موسی (1417). الموافقات. قاره: دار ابن عفان.
شهید ثانی، زین الدین بن علی (1413). مسالک الأفهام إلی تنقیح شرائع الإسلام. قم: مؤسسة المعارف الإسلامیة.
صدر، سید محمد باقر (1430). دروس فی علم الاصول. بیروت: دار التعارف للمطبوعات.
صدوق، محمّد بن علی بن بابویه (1416). الخصال. چاپ پنجم، قم: جماعة المدرسین فی الحوزة العلمیة بقم، مؤسسة النشر الإسلامی.
صدوق، محمّد بن علی بن بابویه (1406). ثواب الأعمال و عقاب الأعمال. چاپ دوم، قم: دار الشریف الرضی للنشر.
صدوق، محمّد بن علی بن بابویه (1413). کتاب من لا یحضره الفقیه. چاپ دوم، قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
طباطبایی، محمدحسین (1390ق). المیزان فی تفسیر القرآن. چاپ دوم، بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات.
طبرانی، ابو القاسم سلیمان (1415). المعجم الاوسط. قاهره: دار الحرمین.
طبرسی، فضل بن حسن (1372ش). مجمع البیان فی تفسیر القرآن. چاپ سوم، تهران: ناصر خسرو.
طه، حسنی خیری (2017). مقاصد الشریعة و تفعیلها فی فقه العمارة. قاهره: دار الکلمة للنشر و التوزیع.
طوسى، محمد بن حسن (1407الف). الخلاف. قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
طوسی، محمد بن الحسن (1407ب). تهذیب الأحکام. چاپ چهارم، تهران: دار الکتب الإسلامیة.
عاملى، حرّ محمد بن حسن (1409). وسائل الشیعة. قم: مؤسسه آل البیت:.
عاملی، سید جعفر مرتضی (1430). تخطیط المدن فی الاسلام، لبنان: المرکز الاسلامی للدراسات.
عبد الستار محمد (1419). عمارة المساجد فی ضوء الاحکام الفقهیة دراسة تطبیقیة اثریة، ریاض: ندوة عمارة المساجد، کلیة العمارة و التخطیط.
عز الدین صدیق (2000). هندسة المبانى فى القرآن والـسنة، الـوعى الإسـلامى، وزارة الأوقاف والشئون الإسلامیة، شماره ٤٠٩.
عزب، خالد (1428). تخطیط و عمـارة المـدن الإسـلامیة. سلـسلة کتـاب الأمـة، شماره 58، مرکز البحوث والمعلومات.
عزب، خالد (2013). فقه العمران : العمارة و المجتع و الدولة فی الحضارة الاسلامیة، قاهره: دار المصریة اللبنانیة.
علامه حلّی، حسن بن یوسف (1388ق). تذکرة الفقهاء. قم: مؤسسه آل البیت:.
علی دوست، ابوالقاسم (1388ش). فقه و مصلحت. قم: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
غزالی، أبو حامد محمد بن محمد (1413). المستصفى فی علم الأصول. بیروت: دار الکتب العلمیة.
غزالی، أبو حامد محمد بن محمد (1390ق). شفاء الغلیل فی بیان الشبه والمخیل ومسالک التعلیل. بغداد: مطبعة الإرشاد.
فاسی، علّال (1993). مقاصد الشریعة الاسلامیة و مکارمها. بیروت: دار الغرب السلامی.
فخر رازی محمد بن عمر (1418). المحصول فی علم الاصول. بیروت: مؤسسة الرسالة.
کلینی، محمد بن یعقوب (1407). الکافی، چاپ چهارم، تهران: دار الکتب الإسلامیة.
کتانی، محمد عبد الحی (2014). نظام الحکومة النبویة المسمى التراتیب الإداریة. بیروت: دار الکتب العلمیة.
لیثى واسطى، على بن محمد (1376ش) عیون الحکم و المواعظ. قم.
مبلغی، احمد (1433). القواعد الفقهیة لفقه العمران، أعمال ندوة تطور العلوم الفقهیة، الفقه الحضاری، الفقه العمران، عمان: وزارة الاوقاف و الشئون الدینیة.
مجلسى، محمد باقر (1403). بحار الأنوار. دار إحیاء التراث العربی، چاپ دوم، بیروت.
مرکز اطلاعات و منابع اسلامی (1389ش). فرهنگ نامه اصول فقه. قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.
مظفر، محمد رضا (1430). اصول الفقه. قم: موسسه نشر اسلامی.
مناوی، عبد الرئوف (1356ق). فیض القدیر شرح جامع الصغیر. مصر: المکتبة التجاریة الکبری.
منصور بن عبد العزیز الجدید (1419). المسجد فـى الإسـلام، حـدوده و تاریخـه: أبـرز الـضوابط المتعلقـة بعمارته، ندوة عمارة المـساجد، کلیـة العمـارة و التخطـیط، الریـاض.
المیساوی، محمد الطاهر (بیتا). مقدمه مقاصد الشریعه. بیجا.
نجار، عبد المجید (2008). مقاصد الشریعة بأبعاد جدیدة. چاپ دوم، بیروت: دار الغرب الاسلامی.
نقی زاده، محمد (1390). شهر آرمانی اسلام یا فضای حیات طیبه: بایستههای تحقق شهر اسلامی بر مبنای نصوص دینی، تهران: انتشارات سازمان فرهنگی هنری شهرداری ، موسسه نشر شهر.
یزدى، سید محمد کاظم (1409). العروة الوثقى. چاپ دوم، بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات.
Cozens, P., Hiller, D., Prescott, G. (2001). Crime and the Design Residential Property– Exploring the Theoretical Background, Journal of Property Management, Vol. 19, Issue 2.
Rosatmi Tabrizi, L. and Madanipor, A. (2006). Crime and the City, Domestic Burglary and the Built Environment in Tehran, Habitat International, No. 30, pp. 933-944.
Schneider, S. & Pearcy, P. (1996). The Theory and Practice of Crime Prevention Through Environmental Design, A Literatur Statistic and Information Center of Tehran, 2008, Number of Buildings Floor and their Height in Tehran, 22 Zones.
Wilson, J.Q., Knelling, G.L. (1989). Making Neighborhoods Safe, the Atlantic Monthly. 1989.
سعیدی,محمدمهدی و سعیدی,علی . (1403). کارکردهای تقنینی مقاصد و مذاق شریعت اسلامی به مثابه اصول حکمرانی دینی در ساخت مسکن. فصلنامه دین و قانون, 12(44), 71-108. doi: 10.225/qjrl.2024.249
MLA
سعیدی,محمدمهدی , و سعیدی,علی . "کارکردهای تقنینی مقاصد و مذاق شریعت اسلامی به مثابه اصول حکمرانی دینی در ساخت مسکن", فصلنامه دین و قانون, 12, 44, 1403, 71-108. doi: 10.225/qjrl.2024.249
HARVARD
سعیدی محمدمهدی, سعیدی علی. (1403). 'کارکردهای تقنینی مقاصد و مذاق شریعت اسلامی به مثابه اصول حکمرانی دینی در ساخت مسکن', فصلنامه دین و قانون, 12(44), pp. 71-108. doi: 10.225/qjrl.2024.249
CHICAGO
محمدمهدی سعیدی و علی سعیدی, "کارکردهای تقنینی مقاصد و مذاق شریعت اسلامی به مثابه اصول حکمرانی دینی در ساخت مسکن," فصلنامه دین و قانون, 12 44 (1403): 71-108, doi: 10.225/qjrl.2024.249
VANCOUVER
سعیدی محمدمهدی, سعیدی علی. کارکردهای تقنینی مقاصد و مذاق شریعت اسلامی به مثابه اصول حکمرانی دینی در ساخت مسکن. فصلنامه دین و قانون. 1403;12(44):71-108. doi: 10.225/qjrl.2024.249
