پویایی و پاسخگویی فقه به نیازهای هر زمان، شرط ماندگاری این دانش در عرصه جامعه و حکمرانی است. سخن گفتن از اختیارات حاکمیتی و حکم ثانوی گرچه راهگشاست، کارآمدی فقه را به موارد اضطرار تقلیل میدهد. ازاینرو انعطافپذیری به معنای تبدل و تحول در احکام فقهی متناسب با نیازها ضرورت مییابد که در فقه شیعه به رغم مخالفت با فقه ابزاری و توجیهگر، نشانههایی در اصل مذهب و معیارهایی برای انعطاف از روایات و کلمات فقها میتوان یافت؛ معیارهایی چون تغییر موضوع، تغییر شرایط، تفاوت فهم از روایت و تغییر عرف. الزامات ناشی از تعهدات بینالمللی، نیازهای جامعه و تغییر عرف، بدون توجه به انعطافپذیری، تدوین قوانین بر اساس آرای فقهی را در موارد متعدد با مشکل مواجه میسازد. این انعطاف علاوهبر رعایت معیارها در فقه فردی، در مسائل اجتماعی فقه حکومتی را نیز به کمک میطلبد و براساس آن میتوان حکمرانی در حوزه قانونگذاری را وارد مرحله عمل و کارآمدی ساخت. بر این اساس، این نوشته ضمن بیان ضرورتها، دیدگاهها و معیارهای انعطاف فقه ازجمله توجه به فقه حکومتی، مواردی از نیازهای قانونی موجود را بیان و براساس معیارهای انعطاف، راهحلهایی برای بازنگری و تدوین قوانین سازگار با نیازهای جامعه ارائه می دهد و درصدد است نقش حکمرانی را با استفاده از قابلیتهای فقه، در تدوین قوانین بیان کند.
احمدی، حبیبالله (1374). «پویایی فقه اسلام»، مجموعه آثار کنگره بررسی مبانی فقهی امام خمینی. قم: عروج.
اختری، عباسعلی (1374). «زمان و مکان و تحول موضوعات احکام»، مجموعه آثار کنگره بررسی مبانی فقهی امام خمینی، قم: عروج.
اسلامی، رضا (زمستان 1389). «تأملی در مقالات تضاد و تعارض در فقه اسلامی (وحدت و اختلاف)»، فقه، شماره 66.
اسلامی، رضا (1387). اصول فقه حکومتی، قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.
اشرفی شاهرودی، مصطفی (1374). «همسویی فقه با تحولات و نیازهای جامعه»، مجموعه آثار کنگره بررسی مبانی فقهی امام خمینی. قم: عروج.
آقابابائی، اسماعیل (1393). «الحاق ایران به کنوانسیون مبارزه با فساد در زمینه رشاء و ارتشاء در تعامل با فقه»، فقه و اجتهاد، سال اول، شماره دوم.
آقابابائی، اسماعیل (1394). «موانع مجازات فراقضایی در دشنام به پیامبر9، رواق فقه، سال اول شماره یک.
آقابابائی، اسماعیل (1399). انحصاری کردن نقل و انتقال اموال غیرمنقول در سند رسمی (نشستهای فقهی ـ حقوقی)، قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.
آقابابائی، اسماعیل (1397). تأثیر دیدگاههای فقهی بر قوانین کیفری در جرایم علیه تمامیت جسمانی اشخاص. قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.
آقابابائی، اسماعیل (1398). جرم ترک انفاق: نگاهی به سیاستهای تقنینی و قضایی. قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.
آقابابائی، اسماعیل (1389). مسائل فقهی و حقوقی شرکتهای هرمی. قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.
آقابابائی، حسین (1379). «قتل نفس به اعتقادمهدور الدم بودن مقتول»، فقه اهل بیت، شماره 22.
آقایی، مسعود (1374). «اجتهاد و تحول»، مجموعه آثار کنگره بررسی مبانی فقهی امام خمینی، قم: عروج.
انصاری، مرتضی (شیخ انصاری) (1411ق). المکاسب. قم: دار الذخائر.
برجی، یعقوبعلی (1374). «زمان و مکان و دگرگونی موضوعات احکام»، مجموعه آثار کنگره بررسی مبانی فقهی امام خمینی، قم، عروج.
بیات، اسدالله (1374). «مبانی فقهی نقش زمان و مکان در اجتهاد»، مجموعه آثار کنگره بررسی مبانی فقهی امام خمینی، قم: عروج.
جعفری، سید علیرضا (1374). «پویایی فقه و نقش زمان و مکان از دیدگاه امام خمینی»، مجموعه آثار کنگره بررسی مبانی فقهی امام خمینی، قم: عروج.
جمعی از نویسندگان (1374). مجموعه آثار کنگره بررسی مبانی فقهی امام خمینی، قم: عروج.
جناتی، محمدابراهیم (1371). «نقش زمان و مکان در اجتهاد (گفتوگو)»، کیهان فرهنگی، شماره 84.
جناتی، محمدابراهیم (1372). «نقش زمان و مکان در اجتهاد»، کیهان اندیشه، شماره 50.
حر عاملی، محمدبن حسن (1416ق). وسائل الشیعة. قم: مؤسسة آل البیت: لإحیاء التراث.
خادمی کوشا، محمدعلی ( 1396). «تبدلناپذیری حدود (مجازاتهای بدنی معیّن) در اسلام»، فقه، سال 24، شماره 2.
دادرسی، سال 15، شماره 86، خرداد و تیر 1390.
سردارنیا، خلیلاله و شاکری، حمید (1393). «تبیین حکمرانی خوب در نهج البلاغه با رویکرد روشی زمینهگرا»، مطالعات تطبیقی، دوره ششم، شماره 4.
سلیمانی، حسین (1384). عدالت کیفری در آیین یهود (مجموعه مقالات)، قم: مرکز مطالعات و تحقیقات ادیان و مذاهب.
سید حسینی، سید صادق (1398). «ملاحظاتی بر مقاله آرمانگرایی و واقعنگری از مجموعه مقالات تضاد و تعارض در فقه اسلامی»، فقه، سال26 شماره1.
سید حسینی، سید صادق (زمستان 1392). «تأملی در مقالات تضاد و تعارض در فقه اسلامی (تعبدگرایی و آزاداندیشی)»، فقه، سال 20، شماره 4.
شریعتی، روحالله (1381). حقوق و وظایف غیرمسلمانان در جامعه اسلامی. قم: بوستان کتاب.
شفیعی سروستانی، ابراهیم (1385). قانونگذاری در نظام جمهوری اسلامی: آسیبها و بایستهها (گفتوگو با جمعی از اساتید حوزه و دانشگاه). قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.
شفیعی سروستانی، ابراهیم؛ رحمان ستایش، محمدکاظم و قیاسی، جلالالدین (1376)، قانون دیات و مقتضیات زمان، تهران: مرکز تحقیقات استراتژیک ریاست جمهوری.
شهید ثانی، زینالدینبن علی (بیتا). الروضة البهیة. بیجا: بینا.
شهید ثانی، زینالدینبن علی (1413ق). مسالک الأفهام إلی تنقیح شرائع الإسلام. قم، مؤسسة المعارف الإسلامیة.
کلینی، محمدبن یعقوب (1429ق). الکافی. قم: دار الحدیث للطباعة و النشر.
مبلّغی، احمد (1374). «راههای برخورد با مسائل زمان در یک نگاه تاریخی تطبیقی»، مجموعه آثار کنگره بررسی مبانی فقهی امام خمینی، قم: عروج.
مبهوت، دانیال و مسعودیان، مصطفی (1399). «واکاوی نظریه حکومتی بودن تعیین اصناف دیه نفس با رویکردی انتقادی به ماده 549 قانون مجازات اسلامی»، پژوهش حقوق کیفری، دوره هشتم، شماره 31.
مجلسی، محمدباقر (1403ق). بحار الانوار. بیروت: دار احیاء التراث العربی.
محسنی گرگانی، احمد (1374). «جایگاه زمان و مکان در اجتهاد»، مجموعه آثار کنگره بررسی مبانی فقهی امام خمینی، قم: عروج.
محقق داماد، سید مصطفی (1374). «پژوهشی در مبانی تطبیقپذیری قوانین اسلامی یا تحولات اجتماعی و تقابل آنها»، مجموعه آثار کنگره بررسی مبانی فقهی امام خمینی، قم: عروج.
مروارید، مرتضی (1374). «نقش زمان و مکان در اجتهاد»، مجموعه آثار کنگره بررسی مبانی فقهی امام خمینی، قم: عروج.
معرفت، محمدهادی (1374). «نقش زمان و مکان در روند اجتهاد»، مجموعه آثار کنگره بررسی مبانی فقهی امام خمینی، قم: عروج.
مقدس اردبیلی، احمدبن محمد (بیتا): مجمع الفائدة و البرهان. قم: جماعة المدرسین فی الحوزة العلمیة بقم.
مقدسی، مهدی و موسوینژاد، سید مرتضی (1401ق). معاهدات و اسناد بین المللی از منظر اسناد بالادستی جمهوری اسلامی ایران. تهران: چتر دانش.
مکارم شیرازی، ناصر (1427ق). استفتائات. قم: مدرسة الإمام علی بن أبی طالب 7.
موسوی اردبیلی، عبد الکریم (1427ق). فقه الحدود و التعزیرات. قم: دانشگاه مفید.
موسوی بجنوردی، سید محمد (1401ق). قواعد فقهیه. چاپ سوم، تهران: مؤسسه عروج.
موسوی خوئی، سید ابوالقاسم (1418ق). موسوعة الإمام الخوئی. قم: مؤسسة إحیاء آثار الامام الخوئی.
موسوی کاشمری، سید مهدی (1374). «نقش زمان و مکان در اجتهاد و ادله اعتبار آن»، مجموعه آثار کنگره بررسی مبانی فقهی امام خمینی، قم: عروج.
نجفی، محمدحسن (بیتا). جواهر الکلام. بیروت: دار احیاء التراث العربی.
نوبهار، رحیم (تابستان 1396). «امکانسنجی گذار از مجازاتهای بدنی»، فقه، سال 24، شماره 2.
نورى، میرزا حسین (1408ق). مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل. بیروت: مؤسسه آل البیت:.
هاشمی شاهرودی، سید محمود (1423ق). قرائات فقهیه معاصره. قم: مؤسسه دائره المعارف الاسلامی.
