فصلنامه دین و قانون

فصلنامه دین و قانون

تأملی در امکان و چگونگی تمایز جرم سیاسی از جرم بغی

نوع مقاله : Research Article

نویسندگان
1 مدرس حوزه و دانشگاه، دکترای حقوق عمومی از دانشگاه علامه طباطبایی، تهران، ایران
2 دانشجوی دکتری حقوق عمومی دانشگاه آزاد اسلامی رفسنجانی یزد، یزد، ایران
چکیده
در قانون مجازات اسلامی مصوب 1392 از عنوان جرم‌انگارانه بغی استفاده شده است؛ لیکن این قانون نه به ذکر مصادیق آن پرداخته و نه تعریف روشن و صریحی از جرم بغی در آن دیده می‌‌شود. از سوی دیگر طیف وسیعی از علمای فقه و حقوق بر این باورند که جرم سیاسی همان بغی است. در سال 1395، قانون‌گذار عادی، بدون لحاظ یک پارادایم حاکم در نسبت جرم سیاسی با عناوین مندرج فقهی و قانون مجازات اسلامی، قانون جرم سیاسی را متأثر از الزام و تأکید قانون‌گذار اساسی تصویب نمود. بر این اساس، مسئله اساسی این نوشتار توصیفی ـ تحلیلی و مبتنی بر مطالعات کتابخانه‌‌ای، بدین نحو صورت‌‌بندی می‌‌شود که چه نسبتی میان جرم سیاسی و عنوان بغی وجود داشته و در صورت‌بندی دیگر، چه نسبتی بایستی در این میان حاکم باشد. نتیجه آنکه در مجموع، صرف‌نظر از نقایص موجود در قانون جرم سیاسی، گرچه می‌‌توان جداسازی جرم سیاسی از بغی را اقدام مثبت مقنن در جهت حمایت از کنشگران و مخالفان مدنی و صلح‌طلب دانست، اما فارغ از این ملاحظه کارکردی، تورم عناوین مجرمانه و سیطره‌‌بخشی به پارادایم امنیت‌‌گرا و بی‌‌توجهی به روح حاکم بر گزاره‌‌های روایی و فقهی جرم بغی در فهم جرم سیاسی، می‌‌تواند از آسیب‌‌های این رویکرد تقنینی و بالطبع قضایی باشد؛ امری که طبیعتاً با ظرفیت ارجاعی اصل یکصدوشصت‌وهفتم قانون اساسی به منابع معتبر فقهی نیز جبران‌‌ناپذیر خواهد بود
کلیدواژه‌ها

  1. ابن‌براج طرابلسی، قاضی عبدالعزیز، (1406ق)، المهذب، ج1، قم: مؤسسه النشر الاسلامی.
  2. ابن‌منظور، محمدبن مکرم، (1405ق)، لسان العرب، ج14، بیروت: دار الاحیاء التراث العربی.
  3. ابوزهره، محمد، (1396)، الوحده الاسلامیه، قاهره: دار الفکر العربی.
  4. اداره کل امور فرهنگی و روابط عمومی مجلس شورای اسلامی، (1364)، صورت مشروح مذاکرات مجلس بررسی نهایی قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، ج3، تهران: مجلس شورای اسلامی.
  5. اسلامی، رضا، (1396)، آیا حقوق بشر؟ راهنمای هنجاری حقوق مدنی ـ سیاسی برای توانمندی و مطالبات جامعه مدنی، مجد: تهران.
  6. آقابابایی، حسین، (1385)، «پاسخ به تروریسم و خشونت سیاسی در سیاست کیفری اسلام»، مجله مقالات و بررسی‌ها، دوره40، شماره 95.
  7. امین‌زاده، محمد، (1384)، «بررسی تطبیقی جرم سیاسی در فقه و حقوق موضوعه با ملاحظه اندیشه‌‌های امام خمینی»، پژوهشکده امام خمینی.
  8. انصاری، باقر، (1393)، «موازین حقوقی ناظر بر انتقاد از دولت و مقامات دولتی»، فصل‌نامه پژوهش حقوق عمومی، سال16، شماره43.
  9. ایزدهی، سید سجاد، (1394)، فعالیت سیاسی، تهران: کانون اندیشه جوان.
  10. پوربافرانی، حسن، (1391)، «تحلیل جرم قیام مسلحانه»، مجله مطالعات فقه و حقوق اسلامی، سال 4، شماره6.
  11. پورحسین، مهدی، (1391)، بغی و تمرد در حکومت اسلامی، قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.
  12. پیرعلی، مصطفی، (1398)، «جرائم سیاسی از دیدگاه فقهی ـ حقوقی با نگاهی به قانون جرم سیاسی مصوب 1395 (با تأکید بر جرم بغی)»، پژوهش‌های اطلاعاتی و جنایی، دوره14، شماره4.
  13. حاجی ناصری، سعید و احسان خضری، (1401)، «تأملی انتقادی بر فروپاشی سیاسی و اجتماعی در ایران کنونی»، مجله راهبرد اجتماعی فرهنگی، سال11، دوره11، شماره2.
  14. حر العاملی، محمدبن حسن، (1412ق)، وسائل الشیعه الی تحصیل مسائل الشریعه، ج15، چ6، بیروت: دار احیا التراث العربی.
  15. حسینی شیرازی، محمد، (1409ق)، الفقه، چ2، ج48، بیروت: دارالعلم.
  16. خوش‌نیت، غلامرضا و عباس شریفی، (1396)، «آداب و آثار انتقاد سازنده با تأکید بر دیدگاه مقام معظّم رهبری»، اندیش‌نامه ولایت، دوره3، شماره6.
  17. درویش، محیی‌الدین، (1415ق)، اعراب القرآن و بیانه، ج9، بیروت: دار الارشاد للشئون الجامعیه.
  18. رادفر، سید رضا، (1389)، جرم سیاسی، پایان‌نامه کارشناسی ارشد گرایش حقوق جزا و جرم‌شناسی دانشگاه آزاد واحد تهران مرکز.
  19. زحیلی، وهبه، (1421)، الفقه المالکی المیسر، ج3، دمشق: دار الکلم الطیب.
  20. زراعت، عباس، (1377)، جرم سیاسی، تهران: ققنوس.
  21. زرگوش‌نسب، عبدالجبار، (1389)، «شورشیان سبز بین بغی و محاربه»، مجله معرفت، سال19، شماره153.
  22. شاملو، باقر، (1395)، «بی‌تعریفی جرم سیاسی بهتر از این تعریف بود»، گفتگو با نشریه نقش نو.
  23. طارمی، محمدحسین، (1387)، «بررسی فقهی اقدامات تروریستی در جوامع اسلامی»، مجله علوم سیاسی، سال11، شماره41.
  24. طباطبایی، سید محمدحسین، (1353)، المیزان فی تفسیر القرآن، ج18، لبنان: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات.
  25. طوسی، ابوجعفر محمدبن حسن، (1363)، المبسوط فی فقه الامامیه، تصحیح و تعلیق: محمد الباقر البهبودی، ج7، المکتبه المرتضویه لإحیاء الآثار الجعفریة.
  26. ـــــــــــــــــــــــــــــ، (1409ق)، التبیان فی التفسیر القرآن، ج9، قم: مکتب الاعلام الاسلامی.
  27. العاملی (شهید اول)، محمدبن جمال‌الدین مکی، (1418ق)، اللمعه الدمشقیه، ج3، قم: دار العلم.
  28. عباسی‌فرد، محمدرضا، (1391)، «جرم سیاسی در فقه اسلامی: واکاوی اصل 168 قانون اساسی»، مجله راهبرد، سال21، شماره65.
  29. علامه حلی، حسن‌بن یوسف، (1423ق)، تذکره الفقهاء، ج9، قم: مؤسسه آل البیت (علیهم السلام) لإحیا التراث.
  30. ــــــــــــــــــــــــــ، (1413). قواعد الاحکام فی معرفه الحلال و الحرام، ج3، قم: مؤسسه النشر الاسلامی.
  31. علی‌اکبری سفید داربن، ابوذر و هانی محمودی، (1390)، «براندازی در نظم فقهی حقوقی کنونی»، فصل‌نامه مطالعات فقه و حقوق اسلامی، دوره8، شماره26.
  32. عمید زنجانی، عباسعلی، (1377)، فقه سیاسی: حقوق بین‌الملل اسلام، چ3، تهران: امیرکبیر.
  33. عوده، عبدالقادر، (1405ق)، التشریع الجنائی الاسلامی مقارنا بالقانون الوضعی، بیروت: دار الکتب العدلی.
  34. غفاری چراتی، صالح و مسعود اکبری، (1399)، «بررسی جرم بغی در قانون مجازات اسلامی از منظر مبانی گفتمان سیاست جنایی و تحلیل جرم‌شناختی»، مطالعات حقوق بشر اسلامی، دوره9، شماره18.
  35. غلامی، علی، (1389)، «افساد فی الارض در جرایم علیه اخلاق»، پژوهش‌نامه حقوق اسلامی، دوره11، شماره2.
  36. فرهودی‌نیا، حسن، (1388)، «مجرمین سیاسی و حقوق داخلی آنان در قوانین موضوعه و پیشینه تاریخیـدینی»، نشریه داخلی کانون وکلای دادگستری، دوره1، شماره14ـ15.
  37. قدسی، سید ابراهیم و امین کوهیان افضل دهکردی، (1388)، «مقدسات و توهین به آن در حقوق کیفری»، مطالعات اسلامی (فقه و اصول)، سال41، دوره1، شماره1/83.
  38. قناد، فاطمه و مسعود اکبری، (1396)، «امنیت‌گرایی سیاست جنایی»، مجله پژوهش حقوق کیفری، دوره5، شماره18. کوهکن، علیرضا و سعید تجری، (1393)، «بحران سوریه و سیاست منطقه‌ای عربستان سعودی»، فصلنامه پژوهش‌‌های راهبردی سیاست، دوره3، شماره10.
  39. کاشف الغطاء، جعفربن خضر، (1388)، کشف الغطاء عن مبهمات الشریعه الغراء، ج4، قم: بوستان کتاب.
  40. کاظمی، فاضل، (بی‌تا)، مسالک الافهام الی آیات الاحکام، ج4، قم: مرتضوی.
  41. گرجی ازندریانی، علی‌اکبر، (1395)، حقوقی‌سازی سیاست، تهران: خرسندی.
  42. ــــــــــــــــــــــــ، (1399)، بازنگری قانون اساسی (بازاندیشی در همنشینی قدرت و آزادی در جمهوری اسلامی ایران)، تهران: نگاه معاصر.
  43. محمدی، جلال و ادریس علیپور، (1391)، «ماهیت جرم بغی در قانون مجازات اسلامی و فقه اسلامی»، مجله تعالی حقوق، دوره جدید، شماره1.
  44. مرعشی، سید حسن، (1371)، «بغی یا جرم سیاسی از نظر اسلام»، مجله قضایی و حقوقی دادگستری، دوره56، شماره3.
  45. میرمحمدصادقی، حسین، (1397)، جرایم علیه اشخاص (حقوق کیفری یک)، چ25، تهران: میزان.
  46. نجفی، محمدحسن، (1430ق)، جواهر الکلام فی شرح شرایع الاسلام، ج21، بیروت: دار احیاء التراث العربی.
  47. نریمانی کناری، یاسر، (1389)، جرم تبلیغ علیه نظام جمهوری اسلامی ایران، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه مازندران.
  48. هاشمی، سید محمد، (1392)، حقوق اساسی جمهوری اسلامی، ایران: حاکمیت و نهادهای سیاسی، ج2، میزان: تهران.
  49. ورعی، جواد، (1394)، «بررسی مفهومی "بغی"، "محاربه" و "نافرمانی مدنی"»، سیاست متعالیه، دوره3، شماره9.
  50. وزیری، مجید و جبار محمدی بلبان آباد، (1397)، «بررسی جرم بغی در فقه مذاهب اسلامی و تطبیق آن با قوانین مجازات اسلامی مصوب 1392 و جرم سیاسی مصوب 1395»، مجله فقه مقارن، دوره6، شماره12.
  51. وطن‌دوست، رضا، (1388)، «سیاست داخلی اسلام در مبارزه با اهل بغی»، مجله پژوهش‌های اجتماعی اسلامی، دوره15، شماره 76.
  52. ولی نتاج، عالمه، (1395)، «مطالعه تطبیقی تأثیر گروه‌های القاعده و داعش بر امنیت ملی جمهوری اسلامی ایران»، پایان‌نامه کارشناسی ارشد روابط بین‌الملل، دانشگاه مازندران.
  53. ولیدی، محمدصالح، (1374)، حقوق جزای عمومی، ج2، تهران: داد.
  54. یوسفلو، بهروز، (1397)، «سیاست کیفری ایران و اسلام در قبال شروع به جرایم امنیتی با رویکرد عدالت کیفری»، پایان‌نامه حقوق جزا و جرم‌شناسی، دانشگاه تبریز.

ب) لاتین

  1. Sadeghi, Hossein Mir Mohammad, (2018), A Glance at political crime, Islamic Studies on Human Rights and Democracy.

Szabo, Denis, M., (1972) , Political crimes: A Historical Perspective, Denver Journal of International Law & policy