یکی از ظرفیت های مهم و کمتر استفاده شده کشور، معادن است. در صورتی که استفاده بهینه ای از معادن بشود، می تواند در شکوفایی اقتصاد کشور نقش مهمی را ایفا کند. فقه ستون فقرات اداره جامعه اسلامی بوده و رویکرد فقهی درمسیر توسعه معادن، می تواند مسیر رشد و شکوفایی این صنعت را هموار نماید. در این مطالعه با رویکردی فقهی و با بهره گیری از قرآن و سنت، چارچوب کلی و اصول بهره برداری از معادن مورد تحلیل و بررسی قرار گرفته است. نتایج این مطالعه نشان می دهد که مالک اصلی معادن امام علیه السلام و در زمان غیبت، ولی فقیه بوده و مطلقا به مالکیت غیر در نمیآید. البته حق بهرهبرداری از معادن با اسبابی از جمله حیازت، احیا، اقطاع، نُحل و تحجیر به افراد دیگری قابل انتقال است. بنا بر نظر برخی از فقها، در صورت قائل بودن به ایجاد مالکیت توسط این اسباب، مالکیتی که با این اسباب حاصل می شود مالکیت مطلق نبوده و مالکیت مالک اصلی با این اسباب از بین نمی رود بلکه نسبت طولی بین مالک اصلی و عارضی بوجود می آید. به طوری که هر دو صلاحیت تصرف و انتفاع و صلاحیت منع دیگران از تصرف و انتفاع را به طور همزمان دارند ولی مالک عارضی فقط صلاحیت منع از تصرف و انتفاع مالک اول را ندارد. همچنین ارزش معادن، در بحث نحوه بهرهبرداری از معادن بی تاثیر نیستند و مواد معدنی بنا به ارزشی که دارند، احکام مختلفی پیدا میکنند.
ابن بابویه، محمد بن على (١٤١٣ ق)، من لا یحضره الفقیه دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه فی قم چاپ دوم.
ابن منظور، محمد بن أبی مکرم (1408)، لسان العرب، دار الفکر، بیروت.
ابوعبید، قاسم بن سلام، (1408)، الأموال (لأبی عبید)، عربی، دار الفکر.
اراکی، محسن (۱۳۹۲ ش)، ملکیة المعادن فی الفقه الإسلامی مجتمع الفکر الإسلامی فی چاپ اول.
آصفى محمدمهدی (۱۳۹۳ هـ)، ملکیة الارض والثروات الطبیعیة فی الفقه الاسلامی، بوستان کتاب تی چاپ اول.
بیهقی، احمد بن حسین، (1419)، السنن الکبری، دار الفکر، لبنان.
جوهری، أبو نصر، (1407ق)، الصحاح تاج اللغة و صحاح العربیة، دار العلم للملایین، بیروت، چاپ چهارم.
حر عاملی، محمد بن حسین (١٤٠٩ ق)، تفصیل وسائل الشیعة إلى تحصیل مسائل الشریعة، محقق و مصحح: گروه پژوهش مؤسسه آل البیت علیهم السلام، ناشر: مؤسسه آل البیت القاء قم چاپ اول.
حطاب، مواهب الجلیل فی شرح مختصر خلیل، دار الفکر، ١٤١٢هـ - ١٩٩٢م.
حلّى، محقق، نجم الدین، جعفر بن حسن، (1418)، المختصر النافع، مطبوعات دینی، قم.
حلّى، محقق، نجم الدین، جعفر بن حسن، (١٤٠٨ هـ)، شرائع الإسلام فی مسائل الحلال والحرام، مؤسسه اسماعیلیان، قم، چاپ دوم.
خمینی، سید روح الله موسوی (۱۹۲۱)، کتاب البیع، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، چاپ اول.
خوبی، سید ابو القاسم موسوی، (1410ق)، منهاج الصالحین، نشر مدینة العلم.
درس خارج آیت نوری همدانی
راغب اصفهانی، حسین بن محمد (۱۴۱۲ق)، مفردات ألفاظ القرآن، محقق و مصحح صفوان عدنان داودی، ناشر: دار العلم الدار الشامیة لبنان سوریه چاپ اول،
سایت IR
سعدى، أبوجیب، القاموس الفقهی لغة واصطلاحا، ناشر: دار الفکر، دمشق - سوریه چاپ1408ق
سلار، ابویعلى حمزه بن عبدالعزیز، المراسم العلویة فی الفقه و الأحکام النبویّة، المعاونیة الثقافیة للمجمع العالمی لأهل البیت علیهم السلام، 1414ق
شهید اول، اللمعة الدمشقیة فی فقه الإمامیة، محقق و مصحح محمدتقی مروارید و علی اصغر مروارید ناشر: دار التراث الدار الإسلامیة، بیروت، چاپ اول، ۱٤۱۰
شهید صدر سید محمد باقر، اقتصادنا، محقق و مصحح عبد الحکیم ضیاء، على اکبر ناجی سید محمد حسینی و صابر اکبری ناشر: دفتر تبلیغات اسلامی تعبه خراسان، فی چاپ اول ١٤١٧ ه ق
شهید ثانی زین الدین بن على عاملى الروضة البهیة فی شرح اللمعة الدمشقیة، شارح: سید محمد کلانتر ناشر کتابفروشی داوری، قم، چاپ اول ١٤١٠ ه ق
شهید ثانی، زین الدین بن على عاملى، مسالک الافهام إلى تقیح شرائع الإسلاممحقق و مصحح گروه پژوهشی مؤسسه معارف اسلامی ناشر: مؤسسة المعارف الإسلامیة هم چاپ اول ۱۹۱۳ ه ق
شیخ انصاری در فولی، مرتضی بن محمد امین المکاسب المحرمة و البیع و الخیارات ال الحدیثة)، محقق و مصحح: گروه پژوهش در کنگره ناشر کنگره جهانی بزرگداشت شیخ اعظم انصاری لب چاپ اول ۱۱۱۵ ه ق
شیخ طوسی، ابو جعفر، محمد بن حسن المبسوط فی فقه الإمامیة، محقق و مصحح سید محمد تقی کشفی نشر یة المرتضویة الإحیاء الآثار الجعفریة، تهران چاپ سوم ۱۳۸۷ ه ق
شیخ طوسی، ابو جعفر، محمد بن حسن، النهایة فی مجرد الفقه و الفتاوی، دار الکتاب العربی، بیروت، 1400ق
صانعی سبزواری، مهدی، ولایت و مالکیت بر معادن از دیدگاه فقه و حقوق، رویش قلم، 1400ش
طریحی، فخرالدین بن محمد، مجمع البحرین و مطلع النیرین، مرتضوی، 1362ش
علامه حلی، حسن بن یوسف، تذکرة الفقهاء (الحدیثة)، محقق و مصحح گروه پژوهش مؤسسه ناشر: مؤسسة آل البیت الله، قم، چاپ اول، 1411 هـ
علامه حلی، حسن بن یوسف، مفتاح الکرامة، مؤسسة النشر الاسلامی، ۱۳۹۱ش
فیروزآبادی، محمد بن یعقوب، القاموس المحیط، دار الفکر، بیروت، 1403ق
فیض کاشانی، محمد بن شاه مرتضی، الوافی، تحقیق مکتبةالامام امیرالمومنین علی علیه السلام (اصفهان)، سیدضیاءالدین حسینی «علامه»؛ اشراف السیدکمال الدین فقیه ایمانی، اصفهان، عطر عترت، 1430ق.
فیومی، احمد بن محمد، المصباح المنیر، موسسه دار الهجره، 1397ق
کاشفالغطاء، جعفر، کشف الغطاء عن مبهمات الشریعة الغراء، بوستان کتاب، ۱۴۲۲ق
کلینی، ابو جعفر محمد بن یعقوب الکافی - الإسلامیة محقق و مصحح: علی اکبر عقاری ناشر: دار الکتب الإسلامیة، تهران، چاپ چهارم ١٤٠٧ ه ق
مجلسی محمد باقر بن محمد تقى بحار الأنوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار، دار إحیاء التراث العربی، بیروت، چاپ دوم، ۱۵۰۳ فی
مجمع اللغة العربیة بالقاهرة (إبراهیم مصطفى / أحمد الزیات / حامد عبد القادر / محمد النجار)، المعجم الوسیط، الناشر: دار الدعوة
محدث نوری، میرزا حسین مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل محقق و مصحح: گروه پژوهش مؤسسه آل البیت الا ناشر: مؤسسه آل البیت، بیروت لبنان چاپ اول ۱۱۰۸ ه ق
محقق داماد، سید محمد کتاب الخمس مقرر: عبد الله جوادی آملی، محقق و مصحح: حسین آزادی ناشر: دار الإسراء لنشر، قم، چاپ اول، ۱۱۱۸ ه ق
مصطفوى، سید جواد، ترجمه اصول کافی، کتاب فروشى علمیه اسلامیه، 1369 ش
مفید، محمد بن محمد، المقنعة، کنگره جهانى هزاره شیخ مفید، 1413 ق
مکارم شیرازی، ناصر، القواعد الفقهیه، ناشر: دار النشر الإمام علی بن أبی طالب الله، قم، چاپ چهارم ۱۱۳۲ ه ق، ۱۳۹۰ ه .ش.
نجفی، محمد حسن، جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام، محقق و مصحح عباس قوچانیو علی آخوندی، ناشر: دار إحیاء التراث العربی، بیروت - لبنان، چاپ هفتم ١٤٠٤ ه ق
یزدی طباطبایی، سید محمد کاظم، العروة الوثقى مع تعالیق الإمام الخمینی شارح: سید روحالله موسوی خمینی، ناشر: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، تهران، چاپ اول، ١٤۲۲هـ