فصلنامه دین و قانون

فصلنامه دین و قانون

مطالعه تطبیقی اهدا و پیوند عضو در فقه و نظام تقنینی ایران

نوع مقاله : Research Article

نویسندگان
1 عضو هیئت علمی جامعة المصطفی قم، قم، ایران
2 دانش‌آموخته سطح چهار حوزه علمیه و دکتری فقه و مبانی حقوق اسلامی دانشگاه تهران، قم، ایران.
3 دکتری فقه و مبانی حقوق اسلامی دانشگاه تهران، قم، ایران
چکیده
مسئله اهدا و پیوند عضو یکی از موضوعات شرعی مهم است که در زمان پیغمبر خدا9 و حتی فقهای سلف به شکل امروزی مطرح نبوده است. با این حال در فقه اسلامی، این موضوع با احتیاط و بررسی دقیق قواعد شرعی مورد بررسی قرار گرفته است. با توجه به پیشرفت علمی پزشکی و ارتباط عمیق بین فقه اسلامی و سلامت انسان، حکم فقهی پیوند اعضا از دغدغه‌های بزرگ جوامع اسلامی شده است. فقهای معاصر با توجه به آیات و روایات و بررسی قواعد و متون فقهی، برداشت‌های متفاوتی درباره جایز بودن پیوند اعضا ارائه داده‌اند. در قانون مدنی ایران نیز موضوع پیوند و اهدای عضو به‌طور مستقل از موضوعات دیگر آن قانون در بخشی به نام «اهدای و پیوند عضو» تنظیم شده است. براساس قانون مدنی ایران، اهدای عضو باید به‌صورت داوطلبانه و با رضایت کامل صورت گیرد. از طرفی جهت تحقق پیوند عضو شرایطی نظیر عدم احتمال تضرر جدی برای سلامتیِ دهنده و گیرنده لازم است.
کلیدواژه‌ها

  1. الف) فارسی و عربی

    1. ابن‌ابی‌الحدید، عبدالحمیدبن هبةالله، (۱۴۰۴ق)، شرح نهج‌البلاغة، تصحیح محمدابوالفضل ابراهیم، قم: آیة‌الله مرعشی نجفی.
    2. ابن‌شهر آشوب مازندرانی، محمدبن علی، (۱۳۷۶ق)، مناقب آل ابی طالب، نجف: المکتبة الحیدریة.
    3. ابن‌منظور، محمدبن مکرم، (1408ق)، لسان العرب، بیروت: دار التراث العربی.
    4. اصغری، محسن و سمیه موسوی، (1396)، نظام حاکم بر قرارداد واگذاری پیوند عضو در حقوق ایران، تهران: مجد.
    5. افضلی، محمدعلی، (1393)، «مرگ مغزی از منظر فقه شیعه و طب جدید»، مجله دانشگاه علوم پزشکی مازندران، ش113.
    6. بابا رحیمی، مهری، (1394)، بررسی تطبیقی پیوند عضو در فقه امامیه و حقوق ایران، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، به راهنمایی دکتر رضا فانی، دانشگاه شهید مدنی تبریز.
    7. بار، محمدعلی، (۱۴۱۶/۱۹۹۵)، أحکام التداوی و الحالات المیؤوس منها و قضیة موت الرحمة، جده: دار المنارة للنشر و التوزیع.
    8. بهجت، محمدتقی، (1428ق)، استفتائات، قم: دفتر حضرت آیت‌الله بهجت.
    9. تبریزی، جواد، (1426ق)، منهاج الصالحین، قم: مجمع الامام المهدی.
    10. ـــــــــــ ، (1427ق)، صراه النجاه فی اجوبه الاستفتائات، قم: دار الصدیقه الشهیده.
    11. جوهری، اسماعیل‌بن حماد، (1376ق)، الصحاح، بیروت: دار العلم للملایین.
    12. حر عاملی، محمدبن حسن، (بی‌تا)، وسائل الشیعة الی تحصیل مسائل الشریعه، بیروت: دار احیاء التراث العربی.
    13. حسینی، سید صادق، (1393)، خرید و فروش و پیوند اعضا از دیدگاه فقه و حقوق، تهران: علمی و فرهنگی.
    14. خامنه‌ای، سید علی، (1424ق)، اجوبه الاستفتائات، قم، دفتر معظّم له.
    15. خبرگزاریمهر، 21 دی 1400.
    16. خمینی، روح‌اللّه، (1422ق)، استفتائات، قم: دفتر انتشارات اسلامی، چاپ پنجم.
    17. ـــــــــــــــ ، (بی‌تا)، تحریر الوسیله، قم: مؤسسه مطبوعات دار العلم.
    18. خویی، ابوالقاسم، (1410ق)، منهاج الصالحین، قم: مدینه العلم، چاپ بیست‌وهشتم.
    19. دیلمی، (سلار) ابی یعلی حمزه‌بن عبدالعزیز، (1414ق)، المراسم العلویه والاحکام النبویه، قم: معاونت فرهنگی مجمع جهانی اهل‌بیت:.
    20. ذهبی، محمدبن احمد، (1409ق)، تاریخ الاسلام، بیروت: دار الکتاب العربی.
    21. رواسی، علی‌اصغر، (1392)، آناتومی انسانی، تهران: پیام نور، چاپ چهارم.
    22. روزنامه همشهری، 22 آبان 1400.
    23. ستوده، حمید و میثم کلهرنیا گلکار، (1391)، «مرگ مغزی از ماهیت تا احکام»، فصل‌نامه حقوق پزشکی، سال ششم، شماره 22.
    24. سیستانی، سید علی حسینی، (1417ق)، منهاج الصالحین، قم: دفتر حضرت آیت‌الله سیستانی، چاپ پنجم.
    25. شوارتز، سیمور، (1368)، بیماری‌های عروق و پیوند اعضا، ترجمه ناصر عزتی، تهران: مؤسسه تحقیقاتی و انتشاراتی ذوقی.
    26. صافی گلپایگانی، لطف‌الله، (1415ق)، استفتائات پزشکی، قم: دار القرآن الکریم.
    27. صفایی، حسین، (۱۳۹۱)، «مبنای مسئولیت مدنی پزشک با نگاهی به لایحه جدید قانون مجازات اسلامی»، فصل‌نامه علمی ـ پژوهشی دیدگاه‌های حقوق قضایی، دوره ۱۷، شماره ۵۸.
    28. طبرسی، حسن‌بن فضل، (1412ق)، مکارم الاخلاق، قم: دار الشریف الرضی، چاپ چهارم.
    29. عباس‌زاده اهری، حسن، (1391)، پیوند اعضا از نظر فقه و حقوق موضوعه، تبریز: آیین دادرسی.
    30. عباسی، محمود، (1380)، «مطالعه پیوند اعضا در نظام حقوقی ایران»، مجموعه مقالات حقوق پزشکی، تهران: حقوقی.
    31. عبدالمنعم، محمود عبدالرحمن، (1999)، معجم المصطلحات و الالفاظ الفقهیه، قاهره: دار الفضیلة.
    32. فاضل لنکرانی، محمد موحدی، (1386)، احکام پزشکان و بیماران، قم: مرکز فقهی ائمه اطهار:، چاپ سوم.
    33. ــــــــــــــــــــــــــــــ ، (1425ق)، جامع المسائل، قم: امیر قلم.
    34. قاسمی، محمدعلی، (1395)، دانشنامه فقه پزشکی، قم: مرکز فقهی ائمه اطهار:.
    35. ــــــــــــــــــ ، (1398)، بانک استفتائات فقه پزشکی، قم: مرکز فقهی ائمه اطهار:.
    36. قطب راوندی، سعیدبن هبةالله راوندی کاشانی، (۱۴۰۹ق)، الخرائج و الجرائح، قم: مؤسسة الامام المهدی7.
    37. کلینی، محمدبن یعقوب، (1401ق)، الفروع من الکافی، بیروت: دار الصعب و دار التعارف.
    38. گودرزی، فرامرز و مهرزاد کیانی، (1377)، پزشکی قانونی، تهران: سمت.
    39. مجلسی، محمدباقر، (1368)، بحار الانوار، بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
    40. محسنی، محمد آصف، (1382)، الفقه و المسائل الطبیه، قم: دفتر تبلیغات اسلامی.
    41. محمدی همدانی، اصغر، (1384)، پیوند اعضا و استفتائات مربوطه، تهران، گلزار کتاب.
    42. محمودی، سید محسن، (1392)، مسائل جدید از دیدگاه علما و مراجع تقلید، تهران: مؤسسه علمی و فرهنگی صاحب الزمان7، چاپ دوازدهم.
    43. مرتضوی، سید محسن، (1394)، پیوند اعضا و مرگ مغزی در آینه فقه، تهران: نسیم رضوان.
    44. مکارم شیرازی، ناصر، (1422ق)، بحوث فقهیه هامه، قم: مدرسه امام علی‌بن ابی‌طالب7.
    45. ـــــــــــــــــــ ، (1427ق)، استفتائات جدید، قم، مدرسه الامام على‌بن ابى‌طالب7، چاپ دوم.
    46. ـــــــــــــــــــ ، (1429ق)، احکام پزشکی، قم: مدرسه امام علی‌بن ابی‌طالب7.
    47. مؤمن قمی، محمد، (1372)، کلمات سدیدة فی مسائل جدیدة، قم: دفتر انتشارات اسلامی.
    48. نوری نجم الرسولی، (1438ق)، نقل الاعضاء البشریه بین الطب و القانون، بیروت: دار العربی.
    49. همتی، احمدرضا، (1399)، «تأملاتی در مورد مرگ مغزی براساس تغییرات شناختی»، مجله تازه‌های علوم شناختی، شماره 1.

    ب) لاتین

    1. Eelco F.M. Wijdicks, M.D., (2001), The diagnosis of brain death, N. Engl J. Med, 344 (16), p.1215-1221.
    2. Tabatabaei S., (2013), “An analysis of the subject of brain death from the lexical”, jurisprudential and medical viewpoint, IJME, 6 (2): p.1.

    ج) سایت

    الف) فارسی و عربی

    1. ابن‌ابی‌الحدید، عبدالحمیدبن هبةالله، (۱۴۰۴ق)، شرح نهج‌البلاغة، تصحیح محمدابوالفضل ابراهیم، قم: آیة‌الله مرعشی نجفی.
    2. ابن‌شهر آشوب مازندرانی، محمدبن علی، (۱۳۷۶ق)، مناقب آل ابی طالب، نجف: المکتبة الحیدریة.
    3. ابن‌منظور، محمدبن مکرم، (1408ق)، لسان العرب، بیروت: دار التراث العربی.
    4. اصغری، محسن و سمیه موسوی، (1396)، نظام حاکم بر قرارداد واگذاری پیوند عضو در حقوق ایران، تهران: مجد.
    5. افضلی، محمدعلی، (1393)، «مرگ مغزی از منظر فقه شیعه و طب جدید»، مجله دانشگاه علوم پزشکی مازندران، ش113.
    6. بابا رحیمی، مهری، (1394)، بررسی تطبیقی پیوند عضو در فقه امامیه و حقوق ایران، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، به راهنمایی دکتر رضا فانی، دانشگاه شهید مدنی تبریز.
    7. بار، محمدعلی، (۱۴۱۶/۱۹۹۵)، أحکام التداوی و الحالات المیؤوس منها و قضیة موت الرحمة، جده: دار المنارة للنشر و التوزیع.
    8. بهجت، محمدتقی، (1428ق)، استفتائات، قم: دفتر حضرت آیت‌الله بهجت.
    9. تبریزی، جواد، (1426ق)، منهاج الصالحین، قم: مجمع الامام المهدی.
    10. ـــــــــــ ، (1427ق)، صراه النجاه فی اجوبه الاستفتائات، قم: دار الصدیقه الشهیده.
    11. جوهری، اسماعیل‌بن حماد، (1376ق)، الصحاح، بیروت: دار العلم للملایین.
    12. حر عاملی، محمدبن حسن، (بی‌تا)، وسائل الشیعة الی تحصیل مسائل الشریعه، بیروت: دار احیاء التراث العربی.
    13. حسینی، سید صادق، (1393)، خرید و فروش و پیوند اعضا از دیدگاه فقه و حقوق، تهران: علمی و فرهنگی.
    14. خامنه‌ای، سید علی، (1424ق)، اجوبه الاستفتائات، قم، دفتر معظّم له.
    15. خبرگزاریمهر، 21 دی 1400.
    16. خمینی، روح‌اللّه، (1422ق)، استفتائات، قم: دفتر انتشارات اسلامی، چاپ پنجم.
    17. ـــــــــــــــ ، (بی‌تا)، تحریر الوسیله، قم: مؤسسه مطبوعات دار العلم.
    18. خویی، ابوالقاسم، (1410ق)، منهاج الصالحین، قم: مدینه العلم، چاپ بیست‌وهشتم.
    19. دیلمی، (سلار) ابی یعلی حمزه‌بن عبدالعزیز، (1414ق)، المراسم العلویه والاحکام النبویه، قم: معاونت فرهنگی مجمع جهانی اهل‌بیت:.
    20. ذهبی، محمدبن احمد، (1409ق)، تاریخ الاسلام، بیروت: دار الکتاب العربی.
    21. رواسی، علی‌اصغر، (1392)، آناتومی انسانی، تهران: پیام نور، چاپ چهارم.
    22. روزنامه همشهری، 22 آبان 1400.
    23. ستوده، حمید و میثم کلهرنیا گلکار، (1391)، «مرگ مغزی از ماهیت تا احکام»، فصل‌نامه حقوق پزشکی، سال ششم، شماره 22.
    24. سیستانی، سید علی حسینی، (1417ق)، منهاج الصالحین، قم: دفتر حضرت آیت‌الله سیستانی، چاپ پنجم.
    25. شوارتز، سیمور، (1368)، بیماری‌های عروق و پیوند اعضا، ترجمه ناصر عزتی، تهران: مؤسسه تحقیقاتی و انتشاراتی ذوقی.
    26. صافی گلپایگانی، لطف‌الله، (1415ق)، استفتائات پزشکی، قم: دار القرآن الکریم.
    27. صفایی، حسین، (۱۳۹۱)، «مبنای مسئولیت مدنی پزشک با نگاهی به لایحه جدید قانون مجازات اسلامی»، فصل‌نامه علمی ـ پژوهشی دیدگاه‌های حقوق قضایی، دوره ۱۷، شماره ۵۸.
    28. طبرسی، حسن‌بن فضل، (1412ق)، مکارم الاخلاق، قم: دار الشریف الرضی، چاپ چهارم.
    29. عباس‌زاده اهری، حسن، (1391)، پیوند اعضا از نظر فقه و حقوق موضوعه، تبریز: آیین دادرسی.
    30. عباسی، محمود، (1380)، «مطالعه پیوند اعضا در نظام حقوقی ایران»، مجموعه مقالات حقوق پزشکی، تهران: حقوقی.
    31. عبدالمنعم، محمود عبدالرحمن، (1999)، معجم المصطلحات و الالفاظ الفقهیه، قاهره: دار الفضیلة.
    32. فاضل لنکرانی، محمد موحدی، (1386)، احکام پزشکان و بیماران، قم: مرکز فقهی ائمه اطهار:، چاپ سوم.
    33. ــــــــــــــــــــــــــــــ ، (1425ق)، جامع المسائل، قم: امیر قلم.
    34. قاسمی، محمدعلی، (1395)، دانشنامه فقه پزشکی، قم: مرکز فقهی ائمه اطهار:.
    35. ــــــــــــــــــ ، (1398)، بانک استفتائات فقه پزشکی، قم: مرکز فقهی ائمه اطهار:.
    36. قطب راوندی، سعیدبن هبةالله راوندی کاشانی، (۱۴۰۹ق)، الخرائج و الجرائح، قم: مؤسسة الامام المهدی7.
    37. کلینی، محمدبن یعقوب، (1401ق)، الفروع من الکافی، بیروت: دار الصعب و دار التعارف.
    38. گودرزی، فرامرز و مهرزاد کیانی، (1377)، پزشکی قانونی، تهران: سمت.
    39. مجلسی، محمدباقر، (1368)، بحار الانوار، بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
    40. محسنی، محمد آصف، (1382)، الفقه و المسائل الطبیه، قم: دفتر تبلیغات اسلامی.
    41. محمدی همدانی، اصغر، (1384)، پیوند اعضا و استفتائات مربوطه، تهران، گلزار کتاب.
    42. محمودی، سید محسن، (1392)، مسائل جدید از دیدگاه علما و مراجع تقلید، تهران: مؤسسه علمی و فرهنگی صاحب الزمان7، چاپ دوازدهم.
    43. مرتضوی، سید محسن، (1394)، پیوند اعضا و مرگ مغزی در آینه فقه، تهران: نسیم رضوان.
    44. مکارم شیرازی، ناصر، (1422ق)، بحوث فقهیه هامه، قم: مدرسه امام علی‌بن ابی‌طالب7.
    45. ـــــــــــــــــــ ، (1427ق)، استفتائات جدید، قم، مدرسه الامام على‌بن ابى‌طالب7، چاپ دوم.
    46. ـــــــــــــــــــ ، (1429ق)، احکام پزشکی، قم: مدرسه امام علی‌بن ابی‌طالب7.
    47. مؤمن قمی، محمد، (1372)، کلمات سدیدة فی مسائل جدیدة، قم: دفتر انتشارات اسلامی.
    48. نوری نجم الرسولی، (1438ق)، نقل الاعضاء البشریه بین الطب و القانون، بیروت: دار العربی.
    49. همتی، احمدرضا، (1399)، «تأملاتی در مورد مرگ مغزی براساس تغییرات شناختی»، مجله تازه‌های علوم شناختی، شماره 1.

    ب) لاتین

    1. Eelco F.M. Wijdicks, M.D., (2001), The diagnosis of brain death, N. Engl J. Med, 344 (16), p.1215-1221.
    2. Tabatabaei S., (2013), “An analysis of the subject of brain death from the lexical”, jurisprudential and medical viewpoint, IJME, 6 (2): p.1.

    ج) سایت

    1. https://farsi.khamenei.ir
    2. https://islamquest.net

     

    https://farsi.khamenei.ir

    1. https://islamquest.net