فصلنامه دین و قانون

فصلنامه دین و قانون

سازوکارهای تضمین حقوق بنیادین ملّت در قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران؛ پیوند اسلامیّت و جمهوریّت

نوع مقاله : Research Article

نویسندگان
1 عضو هیئت علمی دانشگاه قم، گروه حقوق عمومی دانشکده حقوق، قم، ایران.
2 دانشجوی دکتری حقوق عمومی، دانشگاه تهران، تهران، ایران.
چکیده
انتخاب نظام جمهوری اسلامی و تصویب قانون اساسی از سوی ملت ایران در راستای شناسایی جایگاه ایشان به عنوان سازندگان نظام سیاسی و تثبیت حقوق بنیادین ملت بوده است و با رأی و تصویب مردم، احکام و موازین شریعت مقدس در حوزه‌های مختلف به فعلیت درآمد. در قانون اساسی، جمهوریّت نظام در پیوندی عمیق با اسلامیّت، تشکیل هرگونه قدرت سیاسی را ـ مستقیم یا غیرمستقیم ـ به اراده مردم مستند کرده و از درون این قدرت سیاسی، مفهوم حاکمیت ظهور کرده است. شناسایی آرای مردم در جایگاه خالق نظام و قانون اساسی جمهوری اسلامی، از نقاط قوت و ارزشمند قانون اساسی است؛ به نحوی که پشتوانه ای قوی در تضمین حقوق بنیادین ملت و اجرای شریعت مقدس تلقی می‌گردد. قانون اساسی ایران، تلفیقی ماهرانه میان اسلام و دموکراسی ایجاد کرده است به طوری که می‌توان یک رابطه راهبردی و پیوندی ظریف میان حاکمیت الهی و حاکمیت ملی مشاهده کرد. حق حاکمیت مردم بر سرنوشت خویش ناشی از اراده خداوند است و اوست که انسان را بر سرنوشت خویش حاکم کرده است؛ بنابراین حقی است الهی و در نتیجه اعتبار مضاعف دارد. بر این اساس، قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران به عنوان یک قانون اساسی اسلامی، در تبیین منشأ قدرت نظام جمهوری اسلامی، بر حق حاکمیت ملت صحه گذاشته و سازو کارهایی جهت اجرای شریعت مقدس و تضمین حقوق و آزادیهای مردم پیش بینی کرده است. پژوهش پیش رو با بهره گیری از مطالعات کتابخانه ای و اتخاذ رویکردی تحلیلی ـ توصیفی، در مقام شناسایی مفهوم و مبانی حقوق بنیادین ملت در قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران و در پی پاسخ به سوال «پیوند میان اسلامیّت و جمهوریّت نظام چه تأثیری در تضمین حقوق بنیادین ملّت دارد؟» برامده است.
کلیدواژه‌ها

  1. الف) فارسی

    قرآن کریم.

    نهج البلاغه، ( 1394)، ترجمه محمد دشتی، تهران: محمد امین، چاپ دوم.

    1. اسپکتور، سلین، (1382)، قدرت و حاکمیت در تاریخ اندیشه غرب، ترجمه عباس باقری، تهران: نشر نی، چاپ اول.
    2. آقایی، کامران، (1391)،«سنجش عقل تفسیری»، مجله تحقیقات حقوقی دانشگاه شهید بهشتی، شماره 58.
    3. بشیریه، حسین، (1382)، آموزش دانش سیاسی، تهران: نگاه معاصر.
    4. بوبیو، نور برتو، (1376)، لیبرالیسم و دموکراسی، ترجمه بابک گلستان، تهران: چشمه، چاپ اول.
    5. بیتهام، دیوید، (1389)، دموکراسی، کاری از مترجمان گروه دموکراسی و مرکز کرسی حقوق بشر، ناظر علمی: جعفر کوشا، تهران: مجد.
    6. پورفرد، مسعود، (1388)، مردم‌سالاری دینی، قم: پژوهشگاه علوم و معارف‌اسلامی، چاپ سوم.
    7. جمشیدی، محمدحسین، (1385)، اندیشه‌سیاسی امام خمینی، تهران، پژوهشکده امام خمینی و انقلاب‌ اسلامی.
    8. جوادی آملی، عبدالله، (1385)، حق و تکلیف در اسلام، قم: اسراء، چاپ دوم.
    9. دبیرنیا، علیرضا، (1395 الف)، «تحلیلی بر مفهوم نظام نمایندگی در قانون اساسی ج.1.1. با نگاهی تطبیقی به اندیشه سیاسی غرب»، پژوهش تطبیقی حقوق اسلام و غرب، شماره 15.
    10. دبیرنیا، علیرضا، اسدآبادی، طیبه، (1395 ب)، «حاکمیت مردم در اندیشه سیاسی و غرب»، پژوهش تطبیقی حقوق اسلام و غرب، شماره 3.
    11. دبیرنیا، علیرضا، (1395 ج)، «حاکمیت مردم در مفهوم مدرن؛ فراساختاری بودن حق حاکمیت»، پژوهش‌های حقوق تطبیقی، دوره20، شماره 3.
    12. ــــــــــــــــ ، (1395 د)، قدرت مؤسس کاوشی در حقوق اساسی مدرن، تهران: شهر دانش، چاپ دوم.
    13. ــــــــــــــــ ، (1397)، «جمهوریت و اسلامیت در قانون اساسی ایران؛ حاکمیت دوگانه یا واحد»، پژوهش‌های حقوق تطبیقی، شماره 3.
    14. دومیشل،آندره؛ لالومی فریر،پی یر، (1376)، حقوق عمومی، ترجمه ابوالفضل قاضی، تهران، نشر دادگستر.
    15. درخشه، جلال، (1383)، «ابعاد حاکمیت مردم در قانون اساسی ج.ا.ا»، دین و دراتباطات، شماره 23.
    16. راسخ، محمد، (1388)،«نظریه حق»، فصلنامه باروری و ناباروری، شماره 4.
    17. رحیمی، مصطفی، (1375)، قانون اساسی و اصول دموکراسی، تهران، امیرکبیر.
    18. رستمی، ولی، (1387)، «مشارکت مردم در قانون‌گذاری جمهوری اسلامی ایران»، مطالعات حقوق خصوصی، شماره 1.
    19. رشیدی، بهروز، (1387)، «احزاب سیاسی و همبستگی ملی»، مجلس و پژوهش، شماره 57.
    20. سخن آفتاب، مجموعه‌ای از سخنان امام خمینی و آیت‌الله خامنه‌ای، (1370)، تهران، سازمان تبلیغات اسلامی، چاپ اول.
    21. شفیعی، محمود، (1391)، «حاکمیت خدا و مردم در ق اساسی ج.ا.ا.»، حقوق‌ بشر، دوره 7، شماره 2.
    22. صباغیان، علی، (1383)، «مبانی اسلامی حق حاکمیت مردم در قانون اساسی ج.ا.ا»، دین و ارتباطات، شماره 22.
    23. صابریان، علیرضا، (1386)، «مشارکت، حق یا تکلیف»، فقه و تاریخ تمدن، شماره 12.
    24. صورت مشروح مذاکرات مجلس بررسی نهایی قانون اساسی 1358، (1364)، جلدهای 11 و 3 تهران، انتشارات مجلس شورای اسلامی، چاپ اول.
    25. طباطبایی مؤتمنی، منوچهر، (1380)، حقوق اساسی، تهران: میزان، چاپ اول.
    26. ـــــــــــــــــــــــــــ ، (1382)، آزادی‌های عمومی و حقوق بشر، تهران: انتشارات دانشگاه تهران، چاپ سوم.
    27. عالم، عبدالرحمن، (1373)، بنیادهای علم سیاست، تهران، نشر نی، چاپ اول.
    28. عمید زنجانی، عباسعلی، (بی‌تا)، مبانی فقهی قانون اساسی ج،ا.ا.، تهران: انتشارات جهاد دانشگاهی.
    29. فرهادیان، رضا، (1378)، مبانی تعلیم‌و‌تربیت در قران و احادیث، قم: دفتر تبلیغات‌اسلامی، چاپ اول.
    30. قاری سیدفاطمی، سیدمحمد، بالوی، مهدی، (1390)، «دولت مدرن حق بنیاد»، مجله تحقیقات حقوقی دانشگاه شهید بهشتی، شماره 7.
    31. قاضی شریعت پناهی، ابوالفضل، (1383)، حقوق اساسی و نهادهای سیاسی، تهران: میزان.
    32. قربان‌نیا، ناصر، (1392)، «حقوق طبیعی و حقوق بشر»، مجله حقوق بشر، شماره 2 و 1.
    33. کاتوزیان، ناصر، (1383)، «اصول منطقی حاکم بر تفسیر قانون اساسی»، مجله حقوق اساسی، شماره 3.
    34. کعبی، عباس، (1394)، تحلیل مبانی نظام جمهوری اسلامی ایران مبتنی بر اصول قانون اساسی، تهران: پژوهشکده شورای نگهبان.
    35. مرندی، محمدرضا، (1388)، مجموعه مقالات دومین همایش مردم‌سالاری دینی، تهران: دفتر نشر معارف.
    36. معرفت، محمدهادی، (1377)، ولایت فقیه، قم: مؤسسه فرهنگی انتشاراتی الشهید، چاپ اول.
    37. موسوی خمینی، سید روح‌الله، (1378)، صحیفه نور، 21 جلدی، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
    38. مهاجری، محمد، اشکبوس، حمزه، (1395)، سلسله جلسات بازخوانی مجلس بررسی نهایی قانون اساسی 1358، تهران: پژوهشکده شورای نگهبان.
    39. نقیب‌زاده، احمد (1386)، سیاست و حکومت در اروپا: انگلستان فرانسه آلمان و ایتالیا، تهران: سمت، چاپ ششم.
    40. هاشمی، سیدمحمد، (1374)، حقوق اساسی جمهوری اسلامی ایران، تهران: انتشارات دانشگاه شهید بهشتی، چاپ اول.
    41. ــــــــــــــــــــ ، (1383)، «قانون اساسی و حاکمیت مردم»، نشریه حقوق اساسی، شماره 3.
    42. هدایت‌نیا، فرج‌الله، (1380)، «نقدی بر نظریه ناسازگاری دموکراسی با ولایت فقیه»، رواق اندیشه، شماره 4.
    43. یزدی، محمد، (1375)، قانون اساسی برای همه، تهران: امیرکبیر، چاپ اول.

    ب) لاتین

    1. Kalyvas, A., (2005), Popular Sovereignty Democracy and the Constituent, Power Block Well Press.
    2. Moncrieffe, J. M., (2010), Accountability: Ideals, Constraints, Routledge Press.
    3. Morlino, L., (2007), What is a Good Democracy: Theory& the Case of Italy, Routledge Press.
    4. Norton, P., (2012), Speaking for the People: a Conservative Narrative of Democracy, Routledge Press.
    5. Oflyn, N. I., (2006), Deliberative Democracy& Divided Society, Edinburg University Press.
    6. Rosanvallon, P., (2002), Political Rationalism& Democracy in the 18th-19th Centuries. Sage Press.
    7. Sapru, P. K., (2006), Administrative Theories& Management Thought, Prentice-Hall of India Private limited press.