فصلنامه دین و قانون

فصلنامه دین و قانون

عدالت در منابع درآمدی حاکمیت با تأکید بر تکالیف مالی اسلام

نوع مقاله : Research Article

نویسندگان
1 عضو هیأت علمی دانشکده اقتصاد دانشگاه علامه طباطبائی، تهران، ایران.
2 پژوهشگر حوزه اقتصاد اسلامی و دانش آموخته دوره دکتری پژهشگاه حوزه و دانشگاه، قم، ایران.
چکیده
اگرچه تکیه بر مالیات به عنوان درآمد پایدار و رفع کسری بودجه از یک طرف و کاهش تملک و تصدی اقتصادی دولت از طرفی دیگر، می‌تواند بر کارامدی اثرگذار باشد؛ اما سؤال جدی در تنویر افکار عمومی این است که با وجود منابع و ثروت‌های عظیم طبیعی در کشور، چرا سهم مالیات بسیار بالا و سهم منابع طبیعی و انفال در تأمین منابع مالی حاکمیت پایین است؟ در شرایط فعلی کشور که درآمد واقعی عموم مردم جامعه با کاهش مواجه شده است، آیا اصولاً می‌توان با شعار کاهش وابستگی به درآمد نفتی، مدیریت صحیح انفال و سهم آن را ـ در این شرایط حساس ـ نادیده گرفت و بدون توجه به ناترازی زندگی افراد جامعه، اقدام به افزایش سهم مالیاتی نمود؟ به نظر می‌رسد بر فرض فراهم آوردن زمینه‌های نظری افزایش نسبت مالیات در تأمین منابع مالی حاکمیت، نباید از اصل عقلایی غافل شد که افراد و نهادها، سهم‌شان در تأمین منابع مالی حاکمیت به اندازه ظرفیت‌شان است و تکلیف بما لا یطاق از اساس محکوم است. ضمن اینکه ستاندن سهم مالیاتی غیرموجه از اقشار ضعیف جامعه در کنار انتقال گسترده بار مالیاتی به طبقات پایین جامعه و همچنین افزایش نرخ مالیات بر ارزش افزوده، خود تصویر بی‌عدالتی در نظام مالیاتی را به رخ می‌کشد. در این تحقیق سعی شده است با الگو گرفتن از تأمین مالی اسلام این فرضیه مورد بررسی قرار گیرد که با وجود منابع تحت تملک دولت و سهم آن از دارایی‌های عمومی، توسعه مالیات ستانی در ایران به حدی که همه نیازهای جاری دولت از مالیات تأمین شود، به گسترش بی‌عدالتی می‌انجامد.
کلیدواژه‌ها

  1. ابن براج طرابلسی، عبدالعزیر بن نحریر، (1406ق)، المهذب، قم: انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علیمه قم، چاپ اول.
  2. ابن کثیر، اسماعیل، (1419ق)، تفسیر القرآن العظیم، بیروت: دارالفکر.
  3. ابن منظور، محمد بن مکرم، (1405ق)، لسان العرب، قم: ادب الحوزه.
  4. اجتهادی، ابوالقاسم، (1363)، بررسی وضع مالی و مالیه مسلمین از آغاز تا پایان دوران اموی، تهران: سروش.
  5. توتونچیان، ایرج و عیوضلو، حسین، (1379)، «کاربرد نظریه عدالت اقتصادی در نظام اسلامی توزیع ثروت و درآمد»، مجله تحقیقات اقتصادی، شماره 57.
  6. توکلی، محمد جواد، و بحرینی، حسین، (1394) «تمایز مالیات‌های حمایتی و خدماتی در نظام مالیاتی اسلام»، فصلنامه پژوهشنامه مالیات، دوره 23، شماره 25.
  7. جعفری صمیمی، احمد، (1371)، اقتصاد بخش عمومی، تهران: سمت.
  8. حرعاملی، محمدبن حسن، (1401ق)، وسائل الشیعه، تهران: مکتبه الاسلامیه.
  9. حلی، حسن، (1363ش)، انوار الملکوت، به کوشش محمد نجمی زنجانی، قم، بی‌نا.
  10. خلیلیان اشکذری، محمد جمال، و جوشقانی، سید حمید، (1397)، «الگوی پیشنهادی تدوین بودجه در دولت اسلامی»، فصلنامه اقتصاد اسلامی، بی‌نا، بی‌جا.
  11. درخشان، مسعود، (1374)، «ملاحظاتی در مفاهیم و نقش مالیات در اقتصاد اسلامی و اقتصاد متعارف»، پژوهش‌ها و سیاست‌های اقتصادی، ش 1 و 2.
  12. راغب اصفهانی، ابی‌القاسم، (1416ق)، مفردات الفاظ القرآن، دمشق: دار القلم.
  13. رضایی، مجید و دیگران، (1379)، «نظام مالی دولت‌های مسلمان از ظهور اسلام تا قرن چهارم هجری»، نظام مالی اسلام (مجموعه مقالات)، به اهتمام احمدعلی یوسفی، تهران، پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
  14. رضایی، مجید، (1382)، «مالیات‌های حکومتی؛ مشروعیت یا عدم مشروعیت؟»، نامه مفید، ش35.
  15. سبحانی، شیخ جعفر، (1420ق)، الموجز فی أصول الفقه یبحث عن الأدلة اللفظیة والعقلیة، قم: مؤسسه الإمام الصادق×.
  16. سلطانی، علیرضا، و حشمت پور، علیرضا، (1395)، «ساختار مدیریت درامدهای نفتی در نروژ و گذر از دولت رانتینر»، فصلنامه مطالعات روابط بین الملل، سال نهم، شماره 34.
  17. شیخ مفید، محمد بن محمد بن نعمان، (1413ق)، المقتعه، قم: کنگره جهانی هزاره شیخ مفید، چاپ اول.
  18. صدر، سید محمدباقر، (1402ق)، اقتصادنا، بیروت: دار التعارف للمطبوعات.
  19. طوسى، محمد بن حسن،(1387ق)، المبسوط فی فقه الإمامیه، تهران: المکتبه المرتضویه لإحیاء الآثار الجعفریه.
  20. طوسی، ابو جعفر محمد بن حسن، (1400ق) الاقتصاد الهادی الی طریق الرشاد، قم: جامع چهلستون.
  21. طوسی، فخار، (1380)، «عدالت در گردآوری و هزینه‌سازی بیت‌المال»، نامه مفید، ش27.
  22. طوسی، محمد بن حسن، (1400ق)، النهایه فی مجرد الفقه و الفتاوى، بیروت: دار الکتاب العربی.
  23. طوسی، محمد بن حسن، (1407ق)، تهذیب الأحکام، تهران: دار الکتب الإسلامیه.
  24. عرب مازار، عباس و زایر، آیت، (1387)، «برآورد ظرفیت بالقوه اقتصادی مالیات در ایران»، فصلنامه تخصصی مالیات، دوره جدید، شماره دوم (مسلسل 50).
  25. غفاری، هادی، (1388)، نظام اقتصادی صدر اسلام، تهران: دانشگاه پیام نور.
  26. فتحانی، علی، (1388)، «عدالت اقتصادی و راهبردهای مبتنی برمفهوم»، ماهنامه اقتصادی بررسی مسائل و سیاست‌های اقتصادی، شماره 89ـ90، ص 62-64
  27. لشکری، علیرضا، (1380)، نظام مالیاتی اسلام، تهران: وزارت امور اقتصادی و دارایی و پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
  28. مجلسى، محمدباقر، (1403ق) بحارالأنوار، چ2، بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
  29. محقق الحلى، (1403ق) شرائع الاسلام، بیروت: دارالاضواء، چاپ دوم.
  30. محمدی ری شهری، محمد، (1386) میزان الحکمه، قم: سازمان چاپ و نشر دارالحدیث، چاپ هفتم.
  31. مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی، (1402)، بررسی لایحه بودجه سال 1403 کل کشور، کلیات، ویرایش اول.
  32. مطهرى، مرتضی، (1374)، نظرى به نظام اقتصادى،تهران: صدرا، چاپ پنجم.
  33. مظفر، محمد رضا، (1373)، اصول الفقه، قم: مکتب الاعلام الاسلامى، مرکز النشر.
  34. منتظرى، حسینعلى، (1371)، مبانى فقهى حکومت اسلامى (دراسات فی ولایه الفقیه و فقه الدوله الاسلامیه)، قم: تفکر
  35. موسوی خمینى، سید روح الله، (1368)، کتاب البیع، قم، اسماعیلیان، چاپ چهارم.
  36. نجفى، محمدحسن، (بی‌تا) جواهرالکلام،بیروت، دار احیاءالتراث العربى، چاپ هفتم.
  37. نظری، حسن آقا، (1392) «تتخصیص و بهره‌برداری از انفال در ایران (مطالعه موردی واگذاری معادن)»، فصلنامه مجلس و راهبرد، سال بیستم، شماره 73.
  38. نوری همدانی، حسین، (1418ق)، کتاب الخمس، قم: مهدی موعود.
  39. وزارة الاوقاف و الشؤون الاسلامیة، (1404ق) الموسوعة الفقهیة المعروفة بالموسوعة الکویتیة، کویت، وزارة الاوقاف و الشؤون الاسلامیة.
  40. Mgangaluma, Evarist, (2014), Natural Resources Managment, Harare, EFMI, http://www.mefmi.org/images