فصلنامه دین و قانون

فصلنامه دین و قانون

سنجش ارزش گواهی توسط قاضی از منظر فقه امامیه و حقوق ایران

نویسندگان
1 دکتری فقه ومبانی حقوق اسلامی دانشگاه تهران و دانش آموخته سطح چهار حوزه علمیه، قم، ایران. (نویسنده مسئول)
2 استادیار گروه الهیات و معارف اسلامی دانشگاه پیام نور قم، قم، ایران
چکیده
در نظام دادرسی که اختیار ارزیابی دلایل به قاضی داده شده است، اعتبار یا عدم اعتبار دلایل، حاصل اطمینانی است که در قاضی ایجاد می‌شود. این ارزیابی در مورد همه دلایل به یک شکل اعمال نمی‌شود. گواهی یا شهادت عبارت است از اخبار قطعی از حق لازمی به نفع شخص ثالث که از جانب غیر حاکم، واقع می‌شود. از طرفی دیگر امارات قضایی، اوضاع و احوالی است که منجر به علم قاضی می‌شود و از سه منشأ تحصـیل می‌شوند: ظنون دادرسان عرف و عادات اجتماعی و قـراین و اوضـاع واحـوال و بـا صـلاحدید قاضی و در صورتی که این قراین برای دادرس اطمینان و باور درونی ایجاد نماید، اماره قضایی محسوب و می‌تواند مستند رأی دادگاه قرار گیرد. در مورد شهادت، قانون‌گذار در ماده ۲۴۱ ق.آ.د.م. مصوب 1378، اختیار ارزیابی شهادت را به دادگاه محول نموده است و قانون ق.آ.د.م. مصوب 1392 نسبت به ارزیابی گواهی، ساکت است؛ در مواد 176، 177 و 197 ق.م.ا. مصوب 1392 به تفصیل به نحوه ارزیابی گواهی توسط دادگاه پرداخته است. این پژوهش با روش تحلیلی و توصیفی به این مسئله پرداخته است که در مقام تعارض بین گواهی با شرایط شرعی و قانونی و علم قاضی ناشی از امارات قضایی، از منظر فقه و حقوق ایران، راه‌حل چیست؟ این پژوهش در تحلیل حقوقی نقش قاضی در ارزیابی گواهی، به این نتیجه دست یافت که قاضی دارای اختیار گسترده در تشخیص شرایط و تعیین ارزش گواهی است و البته این اختیار منصرف از مواردی است که شهادت، واجد شرایط شرعی و قانونی شناخته شود
کلیدواژه‌ها

  1. منابع

    1. اردبیلی، سید عبد الکریم موسوی، (1423 ق)، فقه القضاء، دو جلدی، قم: بی‌نا، چاپ دوم.
    2. امامی، سید حسن، (بی‌تا)، حقوق مدنی، تهران: ابوریحان، چاپ پنجم.
    3. بجنوردی، سید حسن بن آقا بزرگ موسوی، (1419 ق)، القواعد الفقهیة، 7 جلدی، قم: نشر الهادی، چاپ اول.
    4. تبریزی، جواد بن علی، (بی‌تا)، أسس القضاء و الشهادة، قم: دفتر مؤلف، چاپ اول.
    5. جعفری لنگرودی، محمدجعفر، (۱۳۷۵)، دانشنامه حقوقی، تهران: امیرکبیر، چاپ سوم.
    6. حائری، سید علی بن محمد، (1418 ق)، ریاض المسائل (ط ـ الحدیثة)، 16 جلدی، قم: مؤسسه آل البیت:.
    7. حسینی حائری، کاظم، (1423 ق)، القضاء فی الفقه الاسلامی، قم: مجمع الفکر الاسلامی، چاپ دوم.
    8. حمیتی واقف، احمد علی، (۱۳۸۷)، ادله اثبات دعوا، تهران: نشر حقوقدان چاپ بیست و ششم.
    9. خویی، سید ابو القاسم موسوی، (1422 ق)، مبانی تکملة المنهاج، 2 جلدی، قم: مؤسسه إحیاء آثار الإمام الخوئی، چاپ اول.
    10. دیانی، عبدالرسول، (۱۳۸۶)، ادله اثبات دعوا در امور مدنی و کیفری، تهران: تدریس، چاپ دوم.
    11. رشتی، میرزا حبیب الله، (۱۴۰۱ ق)، کتاب القضاء، قم: مطبعه الخیام.
    12. زراعت، عباس، (۱۳۸۳)، قانون آیین دادرسی مدنی در نظم حقوقی ایران، تهران: خط سوم، چاپ اول.
    13. سبحانی، جعفر، (1418 ق)، نظام القضاء و الشهادة، قم: مؤسسه امام صادق7، چاپ اول.
    14. سبزواری، سید عبد الأعلی، (1413 ق)، مهذّب الأحکام، 30 جلدی، قم: مؤسسه المنار، چاپ چهارم.
    15. شمس، عبدالله، (۱۳۹۰)، ادله اثبات دعوا، تهران: دراک، چاپ یازدهم.
    16. شمس، عبدالله، (۱۳۸۴)، آیین دادرسی مدنی، ۳ جلدی، تهران: دراک، چاپ دوم.
    17. شهیدی، موسی، (بی‌تا)، موازین قضایی، بی‌جا: کتابفروشی محمد علی علمی، چاپ سوم.
    18. شیخ انصاری، مرتضی، (1409 ق)، القضاء الاسلامی (بقلم: المیرزا حسین قلی)، بی‌جا: المؤسسه الاسلامیة للتشر.
    19. شیخ‌نیا، امیر حسین، (۱۳۷۵)، ادله اثبات دعوی، تهران: شرکت سهامی انتشار، چاپ سوم.
    20. شیرازی، ناصر مکارم، (1422 ق)، بحوث فقهیة هامة، قم: مدرسه امام امیر المؤمنین7، چاپ اول.
    21. صانعی، یوسف، (۱۳۸۴)، استفتات قضایی، تهران: نشر میزان، چاپ اول.
    22. طباطبایی یزدی، سید محمد کاظم، (۱۳۷۸ ق)، العروه الوثقی، طهران: مطبعه الحیدری.
    23. طباطبایی، سید علی، (۱۴۰۴ ق)، ریاض المسائل فی بیان الأحکام بالدلائل، جلد ۲ (چاپ سنگی)، قم: مؤسسه آل البیت: للطباعه و النشر.
    24. طرابلسی، عبد العزیز بن البراج، (۱۴۰۶ ق)، المهندب، قم: مؤسسه النشر الاسلامی.
    25. طوسی، ابو جعفر محمد بن حسن، (1407 ق)، تهذیب الأحکام، 10 جلدی، تهران: دار الکتب الإسلامیة، چاپ چهارم.
    26. طوسی، ابو جعفر، محمد بن حسن، (1387 ق)، المبسوط فی فقه الإمامیة، 8 جلدی، تهران: المکتبة المرتضویة لإحیاء الآثار الجعفریة، چاپ سوم.
    27. طوسی، ابو جعفر، محمد بن حسن، (1407 ق)، الخلاف، 6 جلدی، قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، چاپ اول.
    28. عظیمی، محمد، (۱۳۶۹)، ادله اثبات دعوی، بی‌جا: مؤسسه انتشارات هاد.
    29. علامه حلی، الحسن بن یوسف بن مطهر، (۱۳۴۸ ق)، تبصرة المتعلمین فی احکام الدین، تهران: کتابفروشی اسلامیه.
    30. علامه حلی، الحسن بن یوسف بن مطهر، (۱۴۱۷ ق)، مختلف الشیعة فی احکام الشریعه، قم: مکتب الاعلام الاسلامی مرکز النشر، الطبعة الأولی.
    31. علامه حلی، الحسن بن یوسف بن مطهر، (بی‌تا)، قواعد الاحکام، جلد ۲ (دو جلد در یک مجلد، چاپ سنگی)، قم: منشورات الرضی.
    32. فیض کاشانی، محمد محسن، (۱۴۰۱ ق)، مفاتیح الشرایع، قم: مجمع الذخائر الاسلامیة.
    33. کنی طهرانی، علی، (بی‌تا)، کتاب القضاء، بی‌جا: بی‌نا.
    34. کاتوزیان، ناصر، (۱۳۸۵)، اثبات و دلیل اثبات، تهران: نشر میزان، چاپ سوم.
    35. کلینی، محمد بن یعقوب، (1407 ق)، الکافی، 8 جلدی، تهران: دار الکتب الإسلامیة، چاپ چهارم.
    36. گلدوزیان، ایرج، (۱۳۸۴)، ادله اثبات دعوا، تهران: نشر میزان، چاپ دوم.
    37. محقق حلی، ابوالقاسم نجم الدین جعفر بن الحسن، (۱۴۱۵ ق)، شرایع الاسلام فی مسائل الحلال والحرام، بی‌جا: مؤسسه المعارف الاسلامیه، الطبعة الأولی.
    38. محقق حلی، ابوالقاسم نجم الدین جعفر بن الحسن، (بی‌تا)، المختصر النافع فی فقه الامامیه، مصر: دار الکتاب العربی.
    39. محقق داماد، سید مصطفی، (۱۳۸۳)، قواعد فقه ۳ (بخش قضایی)، تهران: مرکز نشر علوم اسلامی چاپ سوم.
    40. مدنی، سید جلال‌الدین، (۱۳۷۴)، ادله اثبات دعوا، تهران: کتابخانه گنج دانش، چاپ سوم.
    41. مدنی، سید جلال‌الدین، (۱۳۷۵)، آیین دادرسی مدنی، تهران: کتابخانه گنج دانش، چاپ چهارم.
    42. مراغی، سید میر عبدالفتاح بن علی حسینی، (1417 ق)، العناوین الفقهیة، 2 جلدی، قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، چاپ اول.
    43. مکارم شیرازی، ناصر، (1411 ق)، القواعد الفقهیة، 2 جلدی، قم: مدرسه امام امیر المؤمنین7، چاپ سوم.
    44. مکارم شیرازی، ناصر، (1418 ق)، أنوار الفقاهة ـ کتاب الحدود و التعزیرات، قم: مدرسه امام امیرالمؤمنین7، چاپ اول.
    45. مکی عاملی، شمس‌الدین محمد بن جمال‌الدین (شهید اول)، (۱۳۶۸)، اللمعه الدمشقیه فی فقه الامامیه، قم: دار الفکر، چاپ دوم.
    46. مهاجری، علی، (۱۳۸۰)، شرح قانون آیین دادرسی مدنی، تهران: گنج دانش، چاپ اول.
    47. موسوی گلپایگانی، سید محمدرضا، (۱۴۰۵)، کتاب الشهادات، تقریرات بقلم: سید علی حسینی میلانی، قم: المطبعة سید الشهداء7، الطبعة الأولی.
    48. نجفی، محمد حسن، (1404 ق)، جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام، 43 جلدی، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، چاپ هفتم.
    49. نراقی، مولی احمد بن محمد مهدی، (1417 ق)، عوائد الأیام فی بیان قواعد الأحکام، قم: انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم، چاپ اول.
    50. نراقی، مولی احمد، (۱۴۰۵ ق)، مستند الشیعة فی أحکام الشریعه، قم: منشورات مکتبه آیت‌الله العظمی المرعشی النجفی.
    51. هاشمی شاهرودی، محمود، (1378 ش)، بایسته‌های فقه جزا، تهران: میزان.
    52. هاشمی شاهرودی، محمود، «علم قاضی 1»، مجله فقه اهل بیت، سال دوم، شماره 8، 1375.