فصلنامه دین و قانون

فصلنامه دین و قانون

بررسی رابطه حکم حکومتی با قانون در نظام جمهوری اسلامی ایران

نوع مقاله : Research Article

نویسندگان
1 مدرس سطح عالی حوزه علمیه، استادیار و عضو هیئت‌علمی گروه معارف اسلامی، واحد تهران شرق، دانشگاه آزاد اسلامی. تهران، ایران.
2 مدرس خارج فقه و اصول حوزه علمیه، عضو هیئت‌علمی جامعه المصطفی العالمیه9، قم، ایران.
چکیده
احکام حکومتی و قوانین شرعی و موضوعه در فقه سیاسی شیعه و حقوق اساسی جمهوری اسلامی، اجمالاً تأثیر و تأثراتی در یکدیگر دارند. بر همین اساس، بررسی رابطه میان این امور ضرورت دارد. این پژوهش با روش توصیفی و تحلیل متن و استفاده از شیوه کتابخانه‌ای درصدد پاسخ به سؤال تحقیق است که رابطه میان حکم حکومتی با قانون چیست. تشکیل حکومت اسلامی و حفظ آن از احکام اولیه اسلام است. نظریه ولایت فقیه از مترقی‌ترین نظریه‌های فقه سیاسی از زمان غیبت تاکنون است. نظام تقنین در جمهوری اسلامی ایران، مبتنی بر دین و موازین اسلامی است و احکام و قوانین شرعی با حمایت نظام اسلامی، ضمانت اجرایی پیدا می‌کند. نسبت احکام حکومتی با احکام اولی و ثانوی این است که حکم حکومتی در کنار احکام اولی و ثانوی، دسته سوم از احکام است که توسط حاکم و ولیّ امر اسلامی صادر می‌شود. احکام حکومتی، نمادی از اصل حاکمیت قانون است. البته یک دسته از احکام حکومتی داریم که فوق قانون موضوعه می‌شود. توضیح اینکه: دسته‌ای از احکام حکومتی برای اجرای احکام اولی و دسته‌ای نیز برای اجرای احکام ثانوی است. دسته‌ای هم برای مواردی است که احکام اولی و ثانوی ساکتند. در این سه مورد، حکم حکومتی به شکل قوانین موضوعه از مجاری قانونی مثل قوه مقننه و تأیید شورای نگهبان صادر می‌گردد و دسته چهارم نیز آنجایی است که می‌خواهیم جلوی حکم اولی یا ثانوی را بگیریم. اینجا هم حکم حکومتی از مجرای مجمع تشخیص مصلحت نظام صادر می‌شود. دسته پنجم جایی است که حاکم خودش بدون استفاده از این ابزارهای مرسوم، حکم حکومتی صادر می‌کند که براساس قانون اساسی اعتبار دارد و بر سایر قوانین مقدّم است. در هنگام تزاحم نیز نظر نهایی فقیه حاکم، معیار و فصل‌‌الخطاب است و در مرحله اجرا بر حکم شرعی و قانون وضعی مقدّم و راهگشاست.
کلیدواژه‌ها

  1. ابن اثیر، مبارک ‌بن محمد، (1364)، النهایة فی غریب الحدیث و الاثر، تحقیق طاهر أحمد الزاوی، قم: مؤسّسه إسماعیلیان للطباعة والنشر، الطبعه الرابعة.
  2. ابن‌فارس، أحمدبن فارس‌بن زکریاء القزوینی الرازی، (1406ق)، معجم مقاییس اللغه، عبدالسلام محمد، قم: دفتر تبلیغات.
  3. ابن‌منظور، ابو الفضل جمال الدین محمدبن مکرم (1414ق)، لسان العرب، بیروت: دار الفکر للطباعة و النشر و التوزیع دار صادر، الطبعه الثالثه.
  4. ارسطا، محمدجواد، (1378)، حدود اختیارات ولی فقیه یا تبیین ولایت مطلقه فقیه از دیدگاه فقه و قانون اساسی، مجموعه آثار کنگره امام خمینی و اندیشه حکومت اسلامی، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی1.
  5. افروغ، عماد، (1380)، چالش‌های کنونی ایران، تهران: سوره مهر.
  6. تسخیری، محمدعلی، (1417ق)، حول الدستور الاسلامی فی مواده العامه، رابطة الثقافه و العلاقات الاسلامیه، الطبعه الثانیه.
  7. جعفرپیشه فرد، مصطفی، (1393)، چالش‌های فکری نظریه ولایت فقیه، دبیرخانه مجلس خبرگان، قم: دفتر تبلیغات حوزه علمیه، چاپ هفتم.
  8. جعفری لنگرودی، (۱۳۴۶)، محمدجعفر، ترمینولوژی حقوق، تهران: ابن‌سینا.
  9. جمعی از نویسندگان، (1374)، مجموعه آثار کنگره بررسی مبانی فقهی امام خمینی، 14 جلدی، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
  10. جوادی آملی، عبدالله، (1394)، ولایت فقیه: ولایت فقاهت و عدالت، قم: اسراء، چاپ هفدهم.
  11. حاجی‌آبادی، احمد، (1379)، «فقه و قانون‌گذاری»، فصلنامه علمی پژوهشی قبسات، شماره 15 و 16.
  12. حکیم، سید محسن، (1372ق)، حقائق الاصول، قم: مکتبه بصیرتی.
  13. راغب اصفهانی، حسین، (1418ق)، مفردات الفاظ قرآن، دمشق: دارالقلم.
  14. صدر، سید محمدباقر، (1408ق)، اقتصادنا، چاپ دوم، قم: المجمع العلمی للشهید الصدر.
  15. ـــــــــــــــــــ، (بی‌تا)، صورة عن اقتصاد المجتمع الاسلامی، موسوی، جمال، بی‌جا: بنیاد بعثت.
  16. طباطبایی، سید محمد آل بحر العلوم، (1397ق)، بلغة الفقیه، نجف اشرف: بی‌نا، چاپ سوم.
  17. طباطبایی، سید محمدحسین، (1387)، بررسی‌های اسلامی، 2 جلدی، به کوشش ‌هادی خسرو شاهی، قم: بوستان کتاب.
  18. ــــــــــــــــــــــــــ، (1381)، فرازهایی از اسلام، تهیه و تنظیم: مهدی آیت الهی، قم: جهان آرا.
  19. ــــــــــــــــــــــــــ و مهدی بازرگان و مرتضی مطهری و محمود طالقانی، (1342)، بحثی درباره مرجعیت و روحانیت، مقاله «ولایت و زعامت»، تهران: شرکت سهامی انتشار.
  20. فراهیدی، خلیل‌بن احمد، (1414ق)، العین، قم: اسوه.
  21. قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران همراه با بازنگری، 1368.
  22. کلینی رازی، ابو جعفر محمدبن یعقوب، (1365)، فروع الکافی، تهران: دار الکتب الاسلامیه، چاپ چهارم.
  23. لطیفی، محمود، (1363)، مبانی فقهی قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، تبریز: دانشگاه تبریز.
  24. مجموعة من العلماء و الباحثین من الفقاء و الأکادیمیین، (1390)، الفقه و القانون تصورات و مقترحات و معالجات منهجیة، قم: مرکز الدراسات الإسلامیة لمجلس الشوری الإسلامی.
  25. مدرسی طباطبایی، محمدعلی، (1399)، خارج فقه قانون‌گذاری، قم: دفتر فقه معاصر.
  26. مرادی، علی‌اصغر و اباصلت فروتن، (1389)، واژه‌نامه فقه سیاسی، مرکز فقهی ائمه اطهار:، قم: اعتماد.
  27. مشکینی اردبیلی، علی، (1374)، اصطلاحات الاصول و معظم ابحاثها، قم: الهادی، چاپ ششم.
  28. مصباح یزدی، محمدتقی، (1382)، تعدد قرائت‌ها، قم: انتشارات مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی1.
  29. مطهری، مرتضی، (1388)، مجموعه آثار، تهران: صدرا.
  30. ـــــــــــــــ، (1370)، ختم نبوت، تهران: صدرا، چاپ ششم.
  31. معین، محمد، (1371)، فرهنگ فارسی، تهران: امیرکبیر.
  32. مفید، محمدبن محمد، (1364)، امالی، ترجمه حسین استاد ولی، مشهد: بنیاد پژوهش‌های اسلام.
  33. ــــــــــــــــــــ، (1410ق)، المقنعة (کتاب الأمر بالمعروف والنهی عن المنکر وإقامة الحدود)، قم: مؤسسه النشر الاسلامی، چاپ دوم.
  34. مکارم شیرازی، ناصر، (1411ق)، انوار الفقاهه، قم: مکتبة الامام امیرالمؤمنین7.
  35. ـــــــــــــــــــ، (1427ق)، دائرة‌المعارف فقه مقارن، 1 جلدی، تصحیح جمعی از اساتید و محققان حوزه، قم: انتشارات مدرسه امام علی‌بن ابی طالب7.
  36. موسوی خمینی، سید روح‌الله، (1367)، تهذیب الاصول، تحریر جعفر سبحانی، قم: دارالفکر.
  37. ــــــــــــــــــــــــــــــ، (1378)، شئون و اختیارات ولی فقیه، ترجمه مبحث ولایت فقیه از کتاب البیع (ولایت فقیه یا حکومت اسلامی(، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی1، انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
  38. ــــــــــــــــــــــــــــــ، (1378)، صحیفه امام، تهران، سازمان مدارک فرهنگی انقلاب اسلامی، چاپ اول.
  39. ـــــــــــــــــــــــــــــــ، (1368)، کتاب البیع، قم: مؤسسه اسماعیلیان، چاپ چهارم.
  40. ـــــــــــــــــــــــــــــــ، (1323)، کشف اسرار، قم: مظفر.
  41. ـــــــــــــــــــــــــــــــ، (1381ق)، المکاسب المحرمه، تعلیقه مجتبی تهرانی، قم: چاپ مهر.
  42. ــــــــــــــــــــــــــــــــ، (1373)، ولایت فقیه و حکومت اسلامی، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی1.
  43. موسوی خویی، سیدابوالقاسم، (۱۴۱۰ق)، التنقیح فی شرح العروة الوثقی، الشیخ میرزا علی الغروی، قم: دارالهادی.
  44. ـــــــــــــــــــــــــ، (1354ق)، مصباح الفقاهه، تقریر: محمدعلی توحیدی، نجف: چاپ حیدریه.
  45. ـــــــــــــــــــــــــ، (1410ق)، منهاج الصالحین، قم: نشر مدینة العلم.
  46. مؤمن قمی، محمد، (1388)، «تزاحم کارهای حکومت اسلامی و حقوق اشخاص»، فصلنامه فقه اهل بیت:، شماره 5 و 6.
  47. میرخلیلی، محسن، (1389)، مقایسه مسئله بازنگری در دو قانون اساسی مشروطیت و جمهوری اسلامی ایران، قم: دبیرخانه کنگره بزرگداشت آخوند ملا محمدکاظم خراسانی.
  48. نائینی، محمدحسین، (1378)، تنبیه الامه و تنزیه المله، تهیه و تنظیم سید محمود طالقانی، تهران: شرکت سهامی انتشار، چاپ نهم.
  49. النجفی الجواهری، الشیخ محمدحسن، (1362)، جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام، بیروت: دار الکتب الاسلامیة، دار احیاء التراث العربی، طبعه الرابعة.
  50. واعظی، احمد، (1381)، حکومت اسلامی (درسنامه اندیشه سیاسی اسلامی)، قم: انتشارات مرکز مدیریت حوزه علمیه قم.
  51. یزدی، محمد، (1364)، «وجوهات و مالیات»، مجله نور علم، شماره 9.