فصلنامه دین و قانون

فصلنامه دین و قانون

دیالکتیک فقه و واقعیت اجتماعی بررسی قاعده ثابت و متغیر به‌مثابه الگوی نظام‌سازی در امر اجتماعی

نویسندگان
چکیده
یکی از قواعد فقهی اصولی که رویکردهای فوق‌العاده کلامی ـ اجتماعی در آن جاری است، قاعده ثابت و متغیر است؛ قاعده‌ای که گذشته از غفلت مطالعه آن، نگاه دقیق و تمیز به آن می‌تواند مبنای نظام‌سازی و قانونگذاری ارتقایی در جامعه اسلامی تلقی شود. این نوشتار کوشیده است با در نظر گرفتن واقعیت اجتماعی به‌مثابه متغیر، و اجتهاد در منابع به‌صورت اصول بنیان و غایت‌محور به‌مثابه ثابت، رویکردی نظام‌ساز را در این قاعده تبیین کند. در این هندسه واقعیت اجتماعی همواره به‌عنوان موضوع احکام و عمل مکلفان در حال تعامل با منابع و اصول فقه در زمان و مکان خواهد بود. چنانچه این مهم به‌خوبی تثبیت شود، برآیند این تعامل فقه پویا و کارا در قالب نظام‌های قانونی برای جامعه خواهد بود. کوشیده شده است با تأکید بر انقلاب موضوعی (محل وقوع قاعده فقهی ثابت و متغیر) و فهم اجتماعی نصوص (به‌عنوان راهکار کشفی اجتهادی) سازواری نظام‌واره طراحی شود تا نتیجه مطلوب فقهِ تقنین، واقعیت‌سرشت باشد. ازآنجایی‌که ممکن است در جزئی‌نگری طراحی چنین الگوهایی اهداف و غایات شریعت ذبح شوند و دچار اعوجاج شویم، تأمین فطرت به‌عنوان اهداف شریعت در طراحی این نظام‌واره الگو قرار گرفته است.
کلیدواژه‌ها


82. Berger, P. L. and Luckmann, T. (1966), The Social Construction of Reality: A Treatise in the Sociology of Knowledge, New York: Penguin Books.
83. Berger, Peter, (1967), The Sacred Canopy: Elements of a Sociological Theory of Religion, Garden City, New York: Doubleday & Company, Inc.
84. Durkheim, Émile, (1982), [1st pub. 1895]. Lukes, Steven, ed., The Rules of Sociological Method and Selected Texts on Sociology and its Method. W. D. Halls (translator), New York: Free Press.
85. Pohl, Florian, (2010), Modern Muslim Societies (Muslim World), New York: Cavendish Square.
86. Searle, John, R. (2000), The Construction of Social Reality, New York: Simon and Schuster.
87. Schmaus, Warren, (1994), Durkheim's philosophy of science and the sociology of knowledge: creating an intellectual niche, Chicago: Univ. of Chicago Press.
88. Shaffer, L. S. (2006), "Durkheim’s aphorism, the Justification Hypothesis, and the nature of social facts", Sociological Viewpoints, Vol. 22, Iss. 2, (Fall 2006), p. 57-70.